ਕਾਲਪੁਰਸ਼

‘Kalpurush’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਟ ਰਹੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹਾਂ।

ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਹਿਮੂ’ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। [short pause] ਹਿਮੂ ਦਾ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ, ਬਸ ਇੱਕ ਬੇਚੈਨ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦੀ ਹਲਕੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਪੀਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰੂਪਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਹਿਮੂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਰੂਪਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਜਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪੰਛੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉੱਡਦਾ?”
ਰੂਪਾ ਹੰਝੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।”
ਹਿਮੂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਬੱਸ, ਇਹੀ ਉਹ ਡਰ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਕੈਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।” [medium pause]

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਲੇਖਣ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ।” [sigh]

‘Kalpurush’ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ‘ਹਿਮੂ’ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। [long pause] ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਖਣ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਰਾਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕੋਇਆ ਹੈ।