ਏਨੀਪਾਡੀਕਲ

ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਭਾਰੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਦੀ ਸੜੀ ਹੋਈ ਗੰਧ ਹੈ। ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਧਰਨ ਆਪਣੀ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਸਤਖਤ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘Enippadikal’ ਦਾ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦਾ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਕਾਨਾਦਨ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਧਰਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ‘ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੌਤਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। [medium pause] ਕਾਕਾਨਾਦਨ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਥੇ ਬੇਰਹਿਮ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ—ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਧਰਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਜ਼ਮੀਰ ਵੇਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੈ?” ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਧਰਨ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। [sigh] ਉਹ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਉਸ ਕਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਵਰ, ਮਤਲਬ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਾਨਾਦਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਏ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਾਂ ‘Enippadikal’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਤਹੀਣ ਪਤਨ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਪਾਠਕ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।