ਇੱਕ ਸੀ ਅਨੀਤਾ

ਕੀ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ “Ik Si Anita” ਬੜੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛਣ ਕੇ ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਜੋ ਪਿਆਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।

ਅਨੀਤਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ? ਕੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਸਕਾਂਗੀ?” ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਔਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਤੂਫਾਨ ਦੱਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੀ ਹੈ।” [ਸਾਹ]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਇੱਕ ਤਮਾਚਾ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਇਹ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੈਦਖਾਨਾ ਹਨ। [ਉਮ] ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਦੂ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀ ਕਿਸੇ ਸੁਖਦ ਅੰਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਮ ਤੋੜ ਦੇਵੇਗੀ? “Ik Si Anita” ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਉਹ ਸੱਚ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਝੰਜੋੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ?