ਆਵਲੀਓ

‘Aavaliyo’ ਉਹ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣਕਹੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਇਸ ਨਾਵਲ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਸੁਲਗ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ: ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੱਲ੍ਹ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੱਗ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। [short pause] ਇੱਥੇ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਕਲਮ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਹਵਾ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਜਿੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਨਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।”

ਇੱਕ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਲਈ ਹੈ?” ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ, “ਅਸੀਂ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।” ਇੱਥੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਖਾਈ ਬਾਰੇ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ। [sigh]

‘Aavaliyo’ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕੇਗਾ? ਕੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅੱਗੇ ਟੁੱਟਣਗੀਆਂ? ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪੰਨੇ-ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤਣਾਅ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫਰਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੀ ਹੈ।