ਆਵਰਣ

ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘Aavarana’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਿੱਖੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਲੇਖਕ ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਭੈਰੱਪਾ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਕਠੋਰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਪਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ‘ਸੱਚ’ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਔਰਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [short pause] ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਮਹਿਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਮਨ ਚੀਕਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ? ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?”

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਨਾਲ ਨਾ ਦੇਖੋ, ਲਕਸ਼ਮੀ। ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।” ਲਕਸ਼ਮੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” [medium pause]

ਭੈਰੱਪਾ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ‘ਆਵਰਣ’—ਯਾਨੀ ਉਹ ਪਰਦਾ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਗੁੱਝਾ ਤਰਕ ਹੈ: ਸੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕੌੜਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ‘Aavarana’ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ?