ਅਣਹੋਏ

ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਹੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸਿਰਫ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ ਰਹੋਗੇ, ਜਾਂ ਅਣਹੋਣੀ ਨੂੰ ਹੋਣ ਦੇਣ ਲਈ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣੋਗੇ?

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ “Anhoe (The Undone)” ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨੰਗੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਸੇਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਤੂੜੀ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਰਨੈਲ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਹੈ।

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ। ਜਰਨੈਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਮਿਹਨਤ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੋਟੀ ‘ਤੇ ਹੱਕ ਵੀ ਸਾਡਾ ਹੈ।” ਸਰਦਾਰ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਾਸੀ ਜੋ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ।” [uhm] ਇਹ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਜੰਗ ਹੈ।

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਕ ਦੇਖੋ: “ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਭੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹੀ ਉੱਕਰੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।” [sigh]

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣਾ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਸਕਣਗੇ? ਜਾਂ ਉਹ ਅਣਹੋਣੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ।