ਸੁਗੰਧੀ ਐਨਾ ਅੰਡਾਲ ਦੇਵਨਾਇਕੀ

“Sugandhi Enna Andal Devanayaki” ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੂਚਾਲ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਾਡੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਟੀ. ਡੀ. ਰਾਮਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਡ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰੋੜਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ, ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ ‘ਅੰਡਾਲ ਦੇਵਨਾਇਕੀ’ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। [medium pause] ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਰਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ‘ਤੇ ਪੈ ਕੇ ਲੰਬੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ, ਜਦੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਚਕ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸੁਗੰਧੀ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ?” ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਥਾਵਾਚਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, “ਇਤਿਹਾਸ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਿਡਾਰੀ ਲਹੂ ਵਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।” [short pause]

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਦਿਲ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਿੱਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਹੱਦ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਮੋਰੀ ਜਾਂ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੈਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਇੱਕ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੈ।” ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸੱਚ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕੀ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਝੂਠ?

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਖੋਜ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਕਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਕੀ ਸੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਆਚਿਆ ਰਹੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਦ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਨਿਕਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।