ਵੰਸ਼ਵ੍ਰਿಕ್ಷ (ਦ ਫੈਮਿਲੀ ਟ੍ਰੀ)

ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸਿੱਲ੍ਹ ਨਾਲ ਘੁਲੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੋਝ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ?” ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ‘Vanshavruksha’ ਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਭੂਚਾਲ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਭੈਰੱਪਾ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਉਲੀਕੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਦਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜੰਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦੀਪ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਕੇ ਪੱਛਮੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ। [medium pause]

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੀਪ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕੰਬਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਜਿਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ‘ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਅੰਦਰੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲਤਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਡਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?” [sigh]

ਐੱਸ.ਐੱਲ. ਭੈਰੱਪਾ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਜਾਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਹੈ: “ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਨੀਂਹ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸਾਡਾ ਅੱਜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।”

‘Vanshavruksha’ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇਹ ਰੁੱਖ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕੇਗਾ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ, ਇਸ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ।