ਲਾਲਸਾਲੂ (ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੁੱਖ)

ਸਈਦ ਵਲੀਉੱਲਾਹ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚ ਦੀ ਤੜਪ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪੀੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘Lalsalu (Tree Without Roots)’ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਗਈ।

ਮਹੱਬਤਨਗਰ ਦੇ ਉਸ ਉਜਾੜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਨਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਜੀਦ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਕਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੀਰ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। [short pause] ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਗਰਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਜੀਦ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਜੀਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸੱਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਜੀਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜਮੀਲਾ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜਮੀਲਾ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਕੀ ਇਹ ਕਬਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਦੀ ਹੈ?” ਮਜੀਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਧਮਕੀ ਹੈ, “ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੰਭਾਲ! ਇਹ ਮੇਰਾ ਇਮਾਨ ਹੈ।” ਜਮੀਲਾ ਦਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮਜੀਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

‘Lalsalu (Tree Without Roots)’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਈਦ ਵਲੀਉੱਲਾਹ ਦੀ ਕਲਮ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਹੀ ਉਹ ਖਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਬੇਜੜ੍ਹ ਰੁੱਖ ਫਲਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ।” [medium pause]

ਜਦੋਂ ਸੋਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜੀਦ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੀਆਂ? ਕੀ ਉਹ ਉਸ ਬੇਜੜ੍ਹ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਨਗੇ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।