लालसालू (मुळ नसलेले झाड)

सयद वलीउल्लाह जेव्हा बंगालच्या दुष्काळग्रस्त आणि विखुरलेल्या ग्रामीण भागात फिरत होते, तेव्हा त्यांना मानवी असहायतेचा असा एक चेहरा दिसला जो धर्माच्या नावाखाली दबलेला होता. या अस्वस्थ अनुभवातूनच जन्माला आली ‘Lalsalu (Tree Without Roots)’ ही कादंबरी. एखाद्या झाडाला मुळे नसतानाही ते जसे उभे राहू शकत नाही, तसाच धर्माचा मुखवटा घालून वावरणारा एक माणूस या कथेतून समोर येतो.

मजीद जेव्हा मोहब्बतनगरमध्ये येतो, तेव्हा गावकरी अज्ञानी आणि भीतीच्या छायेत असतात. तो एका पडक्या थडग्याला पीरचे थडगे असल्याचे भासवतो आणि लोकांच्या श्रद्धेचा धंदा मांडतो. तिथे हवेत एक प्रकारचा उग्र सुवास आहे—जुन्या कपड्यांचा, कुजलेल्या पानांचा आणि भीतीचा. मजीद शांतपणे बसला आहे, त्याच्या डोळ्यांत एक धूर्त चमक आहे.

मला आजही तो प्रसंग आठवतो जेव्हा त्याची दुसरी पत्नी, जमीला, त्याच्या अधिकाराला आव्हान देते. मजीद ओरडून म्हणतो, “तू अल्लाच्या कोपाची भीती बाळगत नाहीस का?” जमीला शांतपणे त्याच्याकडे पाहते, तिच्या नजरेत कोणताही आदर नाही, केवळ एक तीक्ष्ण वास्तव आहे. मजीदला स्वतःच्या आत भीती वाटते—की जर त्याचे हे खोटे साम्राज्य कोसळले, तर तो कोण उरेल? [short pause]

सयद वलीउल्लाह यांची लेखणी ही एका शल्यविशारदासारखी आहे. ते म्हणतात, “माणूस जेव्हा भुकेला असतो, तेव्हा त्याला सत्य नको असते, त्याला फक्त एक आधार हवा असतो.” हे वाक्य संपूर्ण मानवी स्वभावाचे विदारक सत्य मांडते. ते केवळ एका माणसाची कथा सांगत नाहीत, तर समाजातील अंधश्रद्धा आणि शोषणाच्या त्या मुळांवर घाव घालतात जी शतकानुशतके घट्ट बसलेली आहेत. [medium pause]

ही कादंबरी वाचताना मनावर एक अनामिक दडपण येते. जेव्हा निसर्ग कोपतो आणि मजीदचे ढोंगी चमत्कार अपयशी ठरतात, तेव्हा गावकऱ्यांची मती फिरते. मजीदचे ते साम्राज्य, जे केवळ शब्दांच्या आणि दहशतीच्या जोरावर उभे होते, ते आता डगमगू लागले आहे. पण मजीद आता कुठे जाईल? त्याचे हे खोटे अस्तित्व अखेरीस कोणाला गिळंकृत करणार? या प्रश्नांच्या उत्तर शोधण्यासाठी तुम्हाला ही कलाकृती वाचायलाच हवी.