ਰੰਡਾਮੂਜ਼ਮ (The Second Turn)

ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਹੈ। ਲਖਗ੍ਰਿਹਾ ਦੀ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਭੀਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਝੁਲਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁਆਹ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਇਹ ‘Randamoozham’ ਹੈ।

ਐਮ.ਟੀ. ਵਾਸੂਦੇਵਨ ਨਾਇਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭੀਮ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਹੈ ਜੋ ਭੁੱਖ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਣਦੇਖੇ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੈ। [medium pause]

ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸੰਵਾਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ ਜਦੋਂ ਭੀਮ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਲਾਚਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਾਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ‘ਤੇ ਮੱਲਮ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਇਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਭੀਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ ਜੋ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਬਾਹੂਬਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ।” [short pause]

‘Randamoozham’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਪੜਚੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੱਤ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਭੀਮ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਜਾਂ ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।