ਮਾਨਵੀ ਨੀ ਭਵਾਈ

“ਮਾਨਵੀ ਨੀ ਭਵਈ” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਉਸ ਦਰਦਨਾਕ ਸੱਚ ਦਾ ਆਇਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕਹਿਰ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ‘ਛੱਪਣੀਆ’ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ, ਤਿੜਕੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੀ ਅੱਗ। [short pause] ਰਾਜੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਮੀਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤਰੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਗੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਲੂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਗੀਤ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੂ ਅਤੇ ਕਾਲੂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਾਂਗੇ?” ਰਾਜੂ, ਆਪਣੀ ਭੁੱਖੀ ਅੰਤੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇੱਥੇ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਦੀ ਕਲਮ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਬਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। [sigh] ਪੰਨਾਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਣਾਵਟੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ, ਸਿੱਧਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਿਆਸ ਤਾਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਬੁਝ ਗਈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਬਲਦੀ ਰਹੀ।”

ਜਦੋਂ ਰਾਜੂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਮਾਨਵੀ ਭਵਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨੇ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਅਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।