ਝੇਰਨਾ

ਸੁਭਦਰਾ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਤਾਂਘ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਰਮਨਭਾਈ ਮਹੀਪਤਰਾਮ ਨੀਲਕੰਠ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “Jherna” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਚੀਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਪਰਛਾਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮੱਧਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਭਦਰਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੈ। [short pause] ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਮਨ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹੈ?

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਦਰਾ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਬਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੇਕਰ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪਾਪ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” [uhm] ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਡਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟਣ ‘ਤੇ ਤੁਲੇ ਹਨ। ਰਮਨਭਾਈ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਇੰਨੀ ਸਟੀਕ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹਰ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸਾਹਸ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।”

“Jherna” ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਈਨਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਸੁਭਦਰਾ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਉਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦੇਣਗੇ? ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। [sigh]