ਗ੍ਰਹਿਣਾ

ਕੀ ਰੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹਨੇਰਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਦੀ ਹੈ ਯੂ.ਆਰ. ਅਨੰਤਮੂਰਤੀ ਦੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ‘Grahana’।

ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਕਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਔਰਤ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੰਜਾ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। [short pause] ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੁਝ ਇੰਝ ਹੈ: “ਕੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਚੀਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?”

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਗੌਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੜਾਂਦ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਤਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਡਰ ਔਰਤ ਉਸਨੂੰ ਟੋਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋ, ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।” [medium pause] ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤ ਹਨ।

ਯੂ.ਆਰ. ਅਨੰਤਮੂਰਤੀ ਦਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਰੰਪਰਾ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰਿਆਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

‘Grahana’ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਕੋਨੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਵੈਂਕੱਪਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕੇਗਾ, ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਸਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੇਗੀ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੋਗੇ। [sigh] ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਖੁਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਜਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।