ਉਚੱਲਿਆ

ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਅਪਰਾਧੀ’ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਖੁਦ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਾਨੇ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ‘Uchallya’ ਦੀ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਥੋਪੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧਿਕ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਾਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੈਕਾੜੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [short pause] ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਟ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਅਪਰਾਧ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਮਾਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਿ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੜਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਲੜਾਕੂ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। [sigh]

ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਾਨੇ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਦਰਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਚੀਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਪਰਾਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਕਿ ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਇਰਾਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗਾ।