सेई समय (ते दिवस)

एका जुन्या कोलकात्यात जिथे परंपरांची भिंत कोसळत आहे आणि आधुनिकतेचा वारा वाहतोय, तिथे प्रगतीची स्वप्ने पाहणारे लोकच स्वतःच्या जुन्या संस्कारांचे कैदी कसे बनतात? हे एक अद्भुत विरोधाभास आहे, जो सुनील गंगोपाध्याय यांच्या ‘Sei Samay’ या कादंबरीचा आत्मा आहे.

एका अशा शहराची कल्पना करा, जिथे रस्त्यांवरून घोडगाड्यांचा आवाज येतोय आणि हवेत गॅसच्या दिव्यांचा मंद उजेड पसरला आहे. बागेतल्या पारिजातकाचा सुगंध ओल्या मातीशी मिसळलाय. [short pause] तिथे माइकल मधुसूदन दत्त एकाकी बसलेत, त्यांच्या डोळ्यांत साहित्याची नशा आहे, पण काळजाला समाजाच्या उपेक्षेची कळ लागलीय. विद्यासागर त्यांच्या शांत ठामपणाने एकाकी लढत आहेत.

मला एक संवाद आजही आठवतो, जेव्हा परंपरा आणि बंडखोरी आमनेसामने येतात. एका बाजूला अभिजात जुना विचार आहे आणि दुसऱ्या बाजूला नवीन युगाची तडफड. एक पात्र दुसऱ्याला विचारते, “आपण जुन्याची राख सावरून घर बांधतोय, की नवी इमारत उभी करायला जुन्याचा पायाच उकरून काढतोय?” [medium pause] हे शब्द म्हणजे फक्त प्रश्न नाहीत, तर ती त्या काळातील अस्वस्थता आहे.

सुनील गंगोपाध्याय यांची लेखणी इतकी धारदार आहे की, ते इतिहासातील पात्रांना निव्वळ पुतळे न ठेवता त्यांना रक्तामांसाची माणसं बनवतात. ते लिहितात, “काळाच्या ओघात माणसे बदलत नाहीत, फक्त त्यांची भीती बदलत जाते.” लेखकाची खरी ताकद त्यांच्या सूक्ष्म निरीक्षणात आहे—एका लहानशा खिडकीतून बाहेर पडणारा उजेड कसा एका पूर्ण पिढीचे मानसिक द्वंद्व दर्शवतो, हे पाहणे थक्क करणारे आहे. [sigh]

‘Sei Samay’ हे पुस्तक मानवी स्वभावाच्या त्या कोपऱ्यांबद्दल आहे जिथे आपण स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी धडपडतो, पण शेवटी सत्याचा सामना करावा लागतो. ही कादंबरी म्हणजे केवळ इतिहास नाही, तर ती एका अशा समाजाची आरसा आहे जो स्वतःच्याच अस्तित्वाच्या शोधात आहे.

जेव्हा शेवटची पाने उलटली जातात, तेव्हा मनात एकच प्रश्न राहतो—आधुनिक होण्याचा अर्थ काय? काय आपण खरोखर पुढे गेलो आहोत की त्याच जुन्या प्रश्नांच्या चक्रात अडकलो आहोत? [long pause] उत्तर शोधण्यासाठी तुम्हाला ही सफर नक्कीच अनुभवायला हवी.