राजकहिनी (राजच्या कथा)

अवनिंद्रनाथ टागोरांच्या मनात राजस्थानच्या वाळवंटातील धगधगती माती आणि तिथे सांडलेल्या रक्ताच्या कथांची एक अनामिक ओढ होती. इतिहासाची पाने नुसती उलटण्यापेक्षा, त्यांनी त्या आठवणींना आपल्या कल्पनेच्या कुंचल्याने पुन्हा जिवंत करण्याचा ध्यास घेतला. ‘राजकथा’ या नावाने नव्हे, तर ‘Rajkahini’ या अजरामर कृतीद्वारे त्यांनी शूरवीरांची गाथा सांगितली.

चितोडच्या गडद काळोखात पद्मिनीच्या अस्तित्वाचा गंध दरवळतोय. आजूबाजूला मशाल पेटलेली आहे, तिचा केशरी प्रकाश भिंतींवरील जुन्या शस्त्रांवर लकाकतोय आणि हवेत जळत्या चंदनाचा मंद सुवास भरून राहिला आहे. रत्नसेन आणि राणी पद्मिनी यांच्यातील संवाद आठवतो: “जेव्हा मर्यादा संपतात, तेव्हा फक्त निष्ठा उरते,” असे राणी धीरगंभीर स्वरात म्हणते. तेव्हा रत्नसेन उत्तर देतो, “माझ्या मरणापेक्षा चितोडचा अपमान मला जास्त खुपतोय.” [medium pause] हे केवळ शब्द नाहीत, तर त्या काळातील रक्तात भिनलेले मरणोत्तर प्रेम आहे.

यातील पात्रांच्या मनात डोकावल्यावर एकच सत्य समोर येते—त्यांना सत्तेची हाव नाही, तर स्वतःच्या अस्मितेची चिंता आहे. बादलमधला तो लहानगा मुलगा जेव्हा रणांगणावर उतरतो, तेव्हा त्याच्या मनात भीती नाही, तर वडिलांच्या बलिदानाची आठवण असते. ‘Rajkahini’ हे केवळ इतिहासाचे वर्णन नाही, तर मानवी आत्मबलाचा आणि बलिदानाचा तो एक महासागर आहे. अवनिंद्रनाथांची भाषा म्हणजे जणू चित्र आणि शब्दांचा अद्भुत मिलाफ. ते लिहितात, “राजपूतांचे रक्त हे केवळ लाल नाही, ते तर स्वातंत्र्याची आग आहे.”

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे सत्तेच्या राजकारणापेक्षा माणसाच्या जगण्याचा ‘सन्मान’ मोठा असतो, हेच सत्य. लेखकाने अत्यंत कौशल्याने शृंगार आणि युद्ध या दोन टोकांच्या भावनांना एकत्र गुंफले आहे. वाचताना कधी अंगावर शहारा येतो, तर कधी डोळ्यांत पाणी तरळते. [long pause] हल्दीघाटीच्या त्या रणांगणात महाराणा प्रताप जेव्हा एकटे उभे राहतात, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांतील ती धग आणि अस्वस्थता आजही वाचकाला अस्वस्थ करते.

ही केवळ कथा नाही, तर हा एक अनुभव आहे. तो अनुभव घेण्यासाठी, त्या वीरांच्या बलिदानाला जवळून पाहण्यासाठी ‘Rajkahini’ पुन्हा एकदा वाचायला हवी. त्या पराक्रमाची ज्योत आजही तेवढीच प्रखर आहे.