राग दरबारी

कल्पना करा, तुम्ही एका अशा गावी पोहोचला आहात जिथे स्वातंत्र्य मिळाल्याचा आनंद नाही, तर सत्तेची गुंगी आहे. जिथे कायदा कागदावर आहे आणि माणसं केवळ सोयीचे प्यादे बनले आहेत. जर तुम्हाला अचानक अशा व्यवस्थेत राहायचे असेल जिथे प्रत्येक चांगल्या विचाराला उपहासाची धार लावली जाते, तर तुम्हाला शिवपालगंजच्या धुळीत पाय ठेवावा लागेल.

श्रीलाल शुक्ल यांची ‘Raag Darbari’ ही कादंबरी म्हणजे केवळ एक गोष्ट नाही, तर स्वतंत्र भारताच्या ग्रामीण आत्म्याचे एक विदारक आणि उपरोधिक चित्रण आहे.

येथे एक प्रसंग बघा. दुपारची वेळ आहे, उन्हाचा कडाका वाढला आहे आणि ‘वैद्यजी’ आपल्या बैठकीत बसले आहेत. खोलीत तंबाखूचा वास दरवळतोय. भिंतीला लागून असलेल्या जुन्या खुर्चीवर बसून वैद्यजी अगदी सहजपणे एका शिक्षण संस्थेचा लिलाव मांडत आहेत. त्यांच्या डोळ्यात एक थंड चकाकी आहे, जणू ते मानवी नीतिमत्तेचे मूल्य ठरवत आहेत.

मला आजही तो संवाद आठवतो:
“वैद्यजी, या शिक्षणाचे काय? मुले काय शिकणार?” समोरचा माणूस विचारात पडतो.
वैद्यजी हसून उत्तर देतात, “शिक्षण म्हणजे काय? शिक्षण म्हणजे सत्तेच्या शिडीला दिलेला मुलामा. मुले शिकतील की सत्तेसमोर झुकणे कसे गरजेचे असते.”

श्रीलाल शुक्ल यांची लेखणी जेव्हा चालते, तेव्हा ती शब्दांनी त्वचा सोलून काढते. ते समाजातील ढोंगावर इतके अचूक बोट ठेवतात की हसू येते, पण ते हसू घशातच अडकते. “कोणीही दुधाल धुतलेले नाही, इथे प्रत्येकाच्या हातात वाळूचा गुलाल आहे,” असे ते जेव्हा लिहितात, तेव्हा त्यातली वेदना स्पष्ट जाणवते. [medium pause]

या कादंबरीचा मूळ हेतू हाच आहे की, जेव्हा संस्था भ्रष्ट होतात, तेव्हा माणुसकीला फक्त तडजोडीचे नाव मिळते. वैद्यजी हे केवळ एक पात्र नाहीत, तर ती एक विचारसरणी आहे जी आजही आपल्याला सत्तेच्या प्रत्येक वळणावर भेटते. [sigh]