रण्डमूळम (द सेकंड टर्न)

‘Randamoozham’ हे महाभारताचे केवळ एक पुनर्कथन नसून, ते मानवी अस्तित्वाच्या मर्यादांना दिलेली एक मोठी चपराक आहे. या पुस्तकाने पौराणिक कथांकडे पाहण्याचा मानवी दृष्टिकोन कायमचा बदलून टाकला. एम. टी. वासुदेवन नायर यांनी महाभारताला देवांच्या जगातून खाली आणून मानवी वेदनांच्या, भूकेच्या आणि उपेक्षेच्या धगधगत्या वास्तवात उभे केले आहे.

भिमसेन. महाबलाढ्य, पण कायम दुय्यम ठरलेला एक माणूस. हिडिंबेच्या जंगलातील त्या रात्रीचा प्रसंग पहा. हवेत दमट ओलसरपणा आहे आणि आसपासच्या झाडांची पाने अंधारात सळसळत आहेत. भीम तिथे एकटाच बसला आहे, त्याच्या शरीराची प्रचंड ताकद त्याच्या आतल्या रिकामेपणाला झाकू शकत नाहीये.

मला एक संवाद आजही स्पष्ट आठवतो. जेव्हा द्रौपदीच्या अपमानानंतर भीम धृतराष्ट्राच्या दरबारात उभा राहून स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव करून देतो, तेव्हा तो क्रोधाने नाही, तर एका खोल वैफल्याने विचारतो, “माझ्या या हातांनी मी जे जे काही तोडले, त्यात माझं स्वतःचं काय होतं?”

[medium pause]

या पुस्तकाचा खरा गाभा म्हणजे ‘अस्तित्वाचा संघर्ष’. एम. टी. वासुदेवन नायर यांचे लेखन इतके सूक्ष्म आहे की, ते युद्धाच्या रणधुमाळीपेक्षा युद्धाच्या मनात चालणाऱ्या शांततेचा जास्त विचार करतात. एका ठिकाणी ते लिहितात, “ज्या रक्ताने ही जमीन भिजली, त्यात शूरवीर आणि पापी यांच्या रक्ताचा रंग वेगळा नव्हता.” [sigh]

हे पुस्तक सत्ता, प्रेम आणि कौटुंबिक राजकारणापलीकडे जाऊन सांगते की, इतिहासात ‘दुसरा क्रमांक’ मिळवणारे लोक कितीही सामर्थ्यवान असले, तरी ते शेवटी एकटेच असतात. लेखकाची भाषाशैली एखाद्या संथ पण खोल वाहणाऱ्या नदीसारखी आहे, जी वाचकाच्या मनाला शांतपणे कोरत जाते.