मानसाई ना दिवा

माणसाच्या अंगी असलेल्या देवत्वाचा साक्षात्कार घडवणारा हा अनुभव आहे. जेव्हा कठीण काळात एखादी व्यक्ती स्वतःचे सर्वस्व पणाला लावून दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाशाचा दिवा लावते, तेव्हा मानवी मनाची विशालता स्पष्ट होते. ‘Mansai Na Diva’ हे पुस्तक म्हणजे अशाच सामान्य माणसांच्या असामान्य कार्याचा गौरव आहे. एका १२ वर्षांच्या मुलाला समजेल इतक्या सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे पुस्तक माणसाने माणुसकी आणि धैर्याने संकटावर कशी मात करावी, हे शिकवते.

झवेरचंद मेघाणी यांनी सौराष्ट्राच्या ग्रामीण जीवनातील ही माणसं अत्यंत जिवंतपणे आपल्यासमोर उभी केली आहेत. लेखक स्वतः एक निष्णात लोकसाहित्यिक होते, ज्यांना मातीशी नाळ जोडलेल्या लोकांच्या संघर्षाची जाख होती. मेघाणी एका ठिकाणी लिहितात— “माणूस जेव्हा स्वार्थाच्या पलीकडे जाऊन विचार करतो, तेव्हाच तो खरा माणूस ठरतो.” या विधानाचा अर्थ असा की, आपली प्रगती ही समाजाच्या कल्याणाशी जोडलेली असते.

या पुस्तकात त्यांनी मानवी मूल्यांचे अनेक दाखले दिले आहेत. कांजीसारख्या व्यक्तीचे आपल्या मुलीच्या आनंदासाठी समाजाच्या रूढी झुगारून देणे असो किंवा दुष्काळात गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन विहीर खोदणे असो—प्रत्येक गोष्ट संघर्षातून विजयाकडे नेणारी आहे. [short pause]

काही टीकाकार असा आक्षेप घेतात की, हे सर्व आदर्शवाद वाटू शकतो, पण मेघाणी स्पष्ट करतात की हे निव्वळ काल्पनिक नसून, त्यांनी स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवलेल्या घटनांवर आधारित सत्य आहे. जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना दिलेले संस्कार किंवा दायासारख्या माणसाने संकटात दाखवलेली माणुसकी, हे सर्व त्यांच्या दाव्यांचे ठोस पुरावे आहेत. [sigh]

मेघाणी म्हणतात— “माणसाच्या मनातील दिवा कधीही विझू नये, कारण त्या प्रकाशावरच जगाचे अस्तित्व अवलंबून आहे.” हे पुस्तक केवळ कथा नाही, तर तो एक संस्कार आहे. [uhm] जगाच्या गजबजाटात आपण हरवलेली माणुसकी या पुस्तकात पुन्हा भेटते. शेवटी, ‘Mansai Na Diva’ हे पुस्तक आपल्याला हेच सांगते की, माणुसकी जपली तरच मानवी जीवनाचे सार्थक होते. जेव्हा तुम्ही हे पुस्तक पूर्ण वाचाल, तेव्हा तुमच्याही अंतःकरणात एक नवी प्रेरणा जागृत होईल. हे पुस्तक वाचणे म्हणजे स्वतःच्याच आत डोकावून पाहण्यासारखे आहे.