मानवीनी भवाई

कालू, ज्याच्या डोळ्यांत दुष्काळाची राख आणि काळजात माणुसकीची धग आहे. गुजरातच्या तापलेल्या रानात, जिथे जमिनीला भेगा पडल्यात आणि आभाळ आटलंय, तिथे हा माणूस आपल्या माणसांना वाचवण्यासाठी स्वतःला विझवून घेत आहे. पन्नालाल पटेल यांच्या ‘Manvini Bhavai’ या कादंबरीतला हा नायक केवळ एक शेतकरी नाही, तर तो मानवी जिद्दीचं जिवंत रूप आहे.

जेव्हा अन्नाचा एक कण मिळणंही दुरापास्त होतं, तेव्हा कालू आणि राजूची ही कथा सुरू होते. एक दृश्य मला आजही आठवतं—उन्हाच्या झळांनी शरीर होरपळतंय, मातीची धूळ हवेत तरंगतेय आणि आजूबाजूला फक्त भुकेल्या पोरांची रडारड ऐकू येतेय. कालू उभा आहे त्या रिकाम्या कोठारासमोर, जिथे आता फक्त उंदीर पळत आहेत. त्याच्या मनातली अस्वस्थता अशी: “देव आता विसरलाय का आपल्याला? की हे फक्त नियतीचं क्रूर खेळ आहे?” [sigh]

पन्नालाल पटेल यांची लेखणी इथली माती आणि तिथल्या माणसांच्या व्यथा अशी काही टिपते की, वाचकालाही कोरड पडल्यासारखं वाटतं. ते लिहितात: “काळजाला पडलेल्या भेगा या जमिनीच्या भेगांपेक्षाही खोल असतात.” ही कादंबरी केवळ दुष्काळाची गोष्ट नाही, तर ती मानवी स्वभावाच्या आरशाची कथा आहे. संकटाच्या वेळी माणूस किती क्रूर होऊ शकतो आणि त्याच वेळी किती देवासारखा उदार, याचं हे दर्शन आहे.

त्यांच्या लेखणीतली जादू म्हणजे शब्दांतून उभी केलेली ती ग्रामीण बोली, जी थेट काळजाला भिडते. कालूचं ते स्वगत: “जगायचं कशासाठी? फक्त श्वास घेण्यासाठी की इतरांना जगवण्यासाठी?” हे एक असे द्वंद्व आहे, जे प्रत्येकाला स्वतःच्या अस्तित्वाचा प्रश्न विचारायला लावते.

‘Manvini Bhavai’ हे सांगते की, निसर्ग कितीही कोपला तरी माणसाचा एकमेकांवरचा विश्वास हीच सर्वात मोठी संपत्ती आहे. शेवटी पाऊस येतो, पण त्या आधी कालूने जे सोसलं आहे, ते वाचल्यानंतर तुम्ही पुन्हा पूर्वीसारखे राहत नाही. या अफाट संघर्षाच्या गाथेच्या शेवटच्या पानापर्यंत पोहोचताना तुम्हाला स्वतःच्याच आतलं एक नवीन माणूस सापडेल. हे पुस्तक वाचायला हवं, कारण हे केवळ वाचन नाही, तर जगण्याचा एक धडा आहे.