बाल्यकालसखी

हृदयात खोलवर रुतलेली एक हुरहुर, जी कधीही पूर्णपणे शांत होत नाही—ही भावना म्हणजे ‘Balyakalasakhi’. लहानपणीची ती निरागस मैत्री, जिच्या भोवती भविष्याची स्वप्ने विणली गेली होती, ती जेव्हा काळाच्या आणि समाजाच्या क्रूर प्रवाहाखाली चिरडली जाते, तेव्हा उरते ती फक्त एक तडफडणारी पोकळी.

वैकोम मुहम्मद बशीर यांच्या या अजरामर कलाकृतीमध्ये माजिद आणि सुहरा यांच्या प्रेमाची गोष्ट आहे. एका बाजूला केरळच्या हिरव्यागार गावातील मातीचा सुगंध, शाळेत जाणारी ती निरागस मुले आणि दुसऱ्या बाजूला गरिबी अन् सामाजिक बंधनांचे जाळे. [short pause] बशीर यांनी लेखणीचा असा जादूई वापर केला आहे की, आपल्याला जणू त्या गावातील घरांची कौले आणि त्या दुपारची जड शांतता जाणवू लागते.

मला एक प्रसंग आजही आठवतो, जेव्हा माजिद आणि सुहरा एकमेकांशी बोलत असतात. माजिदच्या आवाजात एक प्रकारचा अधिकार आहे, तर सुहराच्या शब्दांत त्या लहानग्या हृदयाची कातरता. [sigh] सुहरा विचारते, “तू पुन्हा कधी येशील?” आणि माजिद काहीच उत्तर देऊ शकत नाही, कारण त्याला ठाऊक आहे की परिस्थिती त्याच्या हातात नाही. त्यांचे हे संवाद साधे वाटले तरी त्यात मानवी अस्तित्वाचा मोठा संघर्ष लपलेला आहे.

बशीर या साहित्यातून हेच सुचवतात की, प्रेम कितीही उदात्त असले तरी काळ आणि समाज त्याला नेहमीच आपल्या सोयीनुसार वळवतो. लेखकाची भाषा साधी, तरीही धारदार आहे. ते लिहितात, “काळाच्या ओघात सगळंच बदलतं, फक्त आठवणींचा तो जुना कोपरा तसाच राहतो.” ही कादंबरी केवळ एक प्रेमगाथा नाही, तर ती मानवी नशिबाची शोकांतिका आहे. [medium pause]

शेवटी, जेव्हा माजिद सुहराच्या कबरीसमोर उभा राहतो, तेव्हा त्या शांततेत संपूर्ण आयुष्याचा हिशोब मांडला जातो. [long pause] तिची ती आठवण आणि हा उरलेला एकटेपणा, या दोघांच्या सीमेवर माजिद काय शोधतो? हे दुःख आहे की त्यातून मिळालेली मुक्ती? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आपण स्वतःला त्या प्रवासात हरवून बसतो. ‘Balyakalasakhi’ एकदा तरी वाचायलाच हवी, कारण ती तुम्हाला एका अशा जगाची ओळख करून देते जिथे प्रेम तर आहे, पण ते पूर्णत्वास जाण्यापूर्वीच काळाच्या पडद्याआड हरवून जाते.