तीन पैशाचा तमाशा

या कथेच्या शेवटपर्यंत, समाजातल्या नीतिमत्तेबद्दल तुम्ही आजवर जे काही गृहीत धरले आहे, ते सर्व डळमळीत होऊन जाईल. ‘Teen Paishacha Tamasha’ हे नाटक केवळ एक सादरीकरण नसून, आपल्या व्यवस्थेच्या चेहऱ्यावरचा खरा मुखवटा उतरवणारा आरसा आहे.

विजय तेंडुलकरांनी जेव्हा बर्टोल्ट ब्रेख्तच्या मूळ साहित्याला भारतीय शहरी पार्श्वभूमीवर उतरवले, तेव्हा त्यांनी केवळ एक अनुवाद केला नाही, तर एक जळजळते वास्तव मांडले. मधेच कुठेतरी, एका अंधाऱ्या खोलीत जिथे सिगारेटचा धूर आणि सत्तेची दुर्गंधी एकमेकांत मिसळली आहे, तिथे गणेशलाल आणि सतीशचा संवाद होतो. तिथे प्रकाशाचे पिवळसर किरण हवेत तरंगणाऱ्या धुळीच्या कणांना उजळून काढतात. [short pause]

मला एक प्रसंग आजही स्पष्ट आठवतो. सतीश जेव्हा आपल्या फासावर लटकण्याच्या शिक्षेपासून वाचण्यासाठी राजकीय साठमारीची वाट पाहत असतो, तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावरची भीती नाही, तर एक उपहासात्मक हसू असते. तो म्हणतो, “ज्यांना आपण गुन्हेगार म्हणतो, ते केवळ खेळातल्या प्याद्यांसारखे आहेत; मूळ सूत्रधार तर खुर्चीत बसलेले आहेत.” सतीशच्या मनातली ही खंत आहे की, तो या व्यवस्थेचा भाग असूनही स्वतःला स्वतंत्र समजतो, [sigh] हे त्याचे सर्वात मोठे फसवे सत्य आहे.

विजय तेंडुलकरांची लेखणी इथे धारदार सुऱ्यासारखी काम करते. ते लिहितात, “ज्या जगात गरिबी हा गुन्हा मानला जातो, तिथे श्रीमंती हेच एकमेव पुण्य उरते.” ही ओळ संपूर्ण पुस्तकाचा आत्मा आहे. हे पुस्तक मानवी स्वभावातील लोभ, सत्तेची भूक आणि नीतिमत्तेचा बाजार मांडते. तेंडुलकर आपल्याला प्रश्न करायला लावतात—आपण या भ्रष्ट व्यवस्थेचे केवळ प्रेक्षक आहोत की मूक संमती देणारे भागीदार?

[medium pause]

या नाटकाच्या शेवटी, जेव्हा नाटकाचा पडदा पडतो, तेव्हा तुम्हाला जाणवेल की हे नाटक संपलेलेच नाही. उलट, बाहेरच्या जगातला खरा ‘तमाशा’ आता कुठे सुरू झाला आहे. जर तुम्हाला मानवी स्वभावाचे विद्रूप सत्य जाणून घ्यायचे असेल, तर ‘Teen Paishacha Tamasha’ तुमच्या संग्रही असायलाच हवे. या प्रवासाला सुरुवात करा, कदाचित हाच प्रवास तुमचा दृष्टिकोन कायमचा बदलून टाकेल.