चित्ता लहू (पांढरे रक्त)

नानक सिंग जेव्हा जालियनवाला बागेच्या रक्ताने माखलेल्या जमिनीवरून चालत होते, तेव्हा त्यांच्या मनात एका नव्या साहित्याचा उगम झाला होता. त्यांना केवळ इतिहासाच्या नोंदी करायच्या नव्हत्या, तर समाजमनाच्या खोलवर रुजलेल्या अन्यायाची चीड शब्दांतून मांडायची होती. याच अस्वस्थेतून जन्माला आले ‘Chitta Lahu (White Blood)’.

त्या काळातल्या पंजाबचे चित्र उभे करताना, नानक सिंग यांनी गरिबीच्या जखमा आणि उच्चभ्रू वर्गाचा नैतिक ऱ्हास अगदी जसाच्या तसा रेखाटला आहे. [short pause]

गोलाकार चांदण्या रात्रीत घराच्या भिंतींमधून येणारा तो कुबट वास आणि दिव्याच्या थरथरत्या प्रकाशात उजळलेला तो चेहरा – हा प्रसंग वाचताना आजही अंगावर शहारे येतात. तिथे मुख्य पात्र आपल्या अस्तित्वासाठी धडपडत आहे. त्यांच्या मनातले द्वंद्व ऐका: “मी माणुसकी शोधतोय, पण इथे फक्त रक्ताचे खेळ चालले आहेत. का? का हे रक्त पांढरे पडले आहे?”

मला आजही तो संवाद आठवतो, जेव्हा एका शोषिताने अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला. एक पात्र दुसऱ्याला विचारते, “तू शांत का आहेस?” तेव्हा समोरून उत्तर येते, “शांत नाही, मी श्वासाची वाट पाहतोय, जो या अन्यायाचा अंत करेल.” नानक सिंग यांची लेखणी इथे थबकते आणि विचार करायला लावते की, समाजातली ही उतरंड नेमकी कोणामुळे टिकून आहे? [sigh]

लेखकाची कलाकुसर अशी की ते केवळ कथा सांगत नाहीत, तर ते वाचकाला त्या व्यवस्थेच्या बळीचा एक भाग बनवतात. त्यांची भाषा धारदार आहे, एखाद्या तलवारीसारखी. ते लिहितात, “पांढरे रक्त हे केवळ शरीराचे लक्षण नाही, तर ते आत्म्याच्या मृत्यूनंतर उमटलेले काळे डाग आहेत.”

‘Chitta Lahu (White Blood)’ हे पुस्तक समाज, सत्ता आणि मानवी स्वभावाच्या काळ्या बाजूवर प्रकाश टाकते. मानवी नात्यांमधली ही घुसमट संपेल का? की न्यायाची ही लढाई कायम अशीच सुरू राहील? या प्रश्नांच्या चक्रात अडकलेल्या वाचकांना हे पुस्तक एक अस्वस्थ करणारा पण तितकाच प्रेरणादायी अनुभव देऊन जाते. आता पुढच्या पानावर काय असेल, हे जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तक पूर्ण वाचणे अनिवार्य आहे.