कितने पाकिस्तान

एका विशाल, निळ्याशार काळोखात न्हालेली ती न्यायालयीन खोली. तिथे हवेत जुन्या कागदपत्रांचा, धूळ खात पडलेल्या इतिहासाचा आणि कोरड्या रक्ताचा एक अनाकलनीय उग्र वास दरवळतोय. वर छताला लटकलेला एक जुना दिवा लुकलुकतोय, ज्याच्या प्रकाशात इतिहासातील महान व्यक्तींचे चेहरे – काही रडलेले, काही अहंकारी, तर काही पूर्णपणे खचलेले – स्पष्ट दिसतात. हे ‘Kitne Pakistan’ मधील दृश्य आहे. इथे काळाच्या भिंती कोसळल्या आहेत आणि मानवी इतिहासाची उलटतपासणी सुरू आहे.

कमलेश्वर यांनी या कादंबरीत इतिहासाच्या एका अशा न्यायालयात आपल्याला नेले आहे, जिथे सीमा रेषा रक्ताने नाही, तर मानवी वेदनेने आखल्या गेल्या आहेत. [short pause] तिथे एक दृश्य आहे जे वाचल्यानंतर पुन्हा कधीच विसरता येत नाही. एकीकडे सम्राट औरंगजेब उभा आहे, तर दुसरीकडे फाळणीच्या काळात आपले घर सोडून आलेला एक सामान्य माणूस. औरंगजेब शांतपणे विचारतो, “मी तर फक्त सत्ता विस्तारत होतो, मग माझ्या नशिबी हे दोषी असण्याचे लेबल का?” तेव्हा तो सामान्य माणूस थरथरत्या आवाजात उत्तर देतो, “तुमच्या सत्ता विस्ताराच्या खेळात, आम्ही आमचे अस्तित्व गमावले.” [medium pause]

कमलेश्वर यांच्या लेखणीची जादू ही आहे की, ते इतिहासातील मोठमोठ्या घटनांना वैयक्तिक दुःखात रूपांतरित करतात. [sigh] त्यांच्या लेखणीतून उतरलेले एक वाक्य काळीज पिळवटून टाकते: “माणूस जेवढा जमिनीसाठी लढला, तेवढाच तो माणुसकीसाठी हरला.” हे पुस्तक केवळ फाळणीची गोष्ट नाही; हे हिंसाचाराच्या त्या चक्राची गोष्ट आहे जे शतकानुशतके मानवाला वेढून राहिले आहे.

कमलेश्वर यांचे हे साहित्य म्हणजे एक आरसा आहे. ते आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात: आपण किती पाकिस्तान निर्माण करणार आहोत? धर्माच्या नावाखाली, सत्तेच्या हव्यासापोटी, आपण माणसाच्या आतली माणुसकी कितीदा मारणार आहोत? [long pause]

हे पुस्तक वाचताना केवळ इतिहासाची पाने उलटत नाहीत, तर स्वतःच्याच आतला एक न उमजलेला भाग समोर येतो. जेव्हा शेवटचे पान संपते, तेव्हा मनात एक खोल पोकळी आणि त्याच वेळी शांततेची एक आर्त हाक उरते. पुढे काय घडते? ते जाणून घेण्यासाठी ‘Kitne Pakistan’ चे हे जग अनुभवणे आवश्यक आहे.