करण घेलो

अनहिलवाडच्या राजवाड्यात शांतता पसरली आहे, पण ती शांतता वादळापूर्वीची आहे. खिडकीतून येणारा चंद्रप्रकाश राणी कमलादेवींच्या चेहऱ्यावर पडला आहे, जिथे दुःखाच्या छटा स्पष्ट दिसतात. त्याच वेळी, राजा कर्ण वाघेलाच्या दरबारात महत्त्वाकांक्षेचा आणि सत्तेच्या खेळातल्या विश्वासघाताचा कुबट वास दरवळतोय. हे आहे “Karan Ghelo”.

नंदशंकर तुळजाशंकर मेहता यांनी शब्दबद्ध केलेले हे महाकाव्य केवळ एका राजाचा पतनकाळ नाही, तर ते मानवी अहंकाराचे एक भयाण प्रतिबिंब आहे. राजा कर्ण, ज्याची विलासी वृत्ती त्याच्याच राज्याचा पाया पोखरते, तो जेव्हा स्वतःच्याच चुकांच्या गर्तेत अडकतो, तेव्हा वाचकाला त्या पतनाची धग जाणवू लागते.

एका दृश्यात मला आजही आठवते, जेव्हा राजा कर्ण आणि त्याच्या मंत्र्यांमध्ये तणावपूर्ण संवाद होतो. राजा दरडावून म्हणतो, “माझ्या राज्याची प्रतिष्ठा जपण्यासाठी मला कोणाचेही ऐकायची गरज नाही!” तेव्हा एक वृद्ध मंत्री हळूच पुटपुटतो, “महाराज, भिंतींनाही कान असतात, पण आता खुद्द तुमच्या सिंहासनालाही भेगा पडल्या आहेत.” हा संवाद सत्तेच्या आंधळेपणाचे दर्शन घडवतो. [sigh]

कर्ण वाघेलाच्या मनातली ही द्वंद्व पाहताना जाणवते की, सत्ता गमावण्यापेक्षा स्वतःच्याच कर्मामुळे एकाकी पडणे किती वेदनादायी असते. लेखकाने ज्या बारकाईने त्या काळातील सामाजिक आणि राजकीय उलथापालथ रेखाटली आहे, ती थक्क करणारी आहे. ते लिहितात, “काळ जेव्हा फिरतो, तेव्हा राजाचा महाल आणि भिकाऱ्याची झोपडी यातला फरकही पुसून टाकतो.”

“Karan Ghelo” हे पुस्तक वाचकाला हेच सांगते की, जेव्हा सत्ता आणि विवेक यांचा ताळमेळ सुटतो, तेव्हा संस्कृतीचा ऱ्हास अटळ असतो. नंदशंकर मेहता यांची भाषाशैली इतकी जिवंत आहे की, तुम्ही त्या प्राचीन गुजरातच्या मातीत चालत असल्याचे तुम्हाला भासेल. [uhm] एका अर्थाने, हा केवळ एक इतिहास नाही, तर एक धडा आहे. राजा कर्ण शेवटी एकाकी रणांगणावर आपला देह ठेवतो, तेव्हा केवळ एक माणूस संपत नाही, तर एक युग संपते. हा शेवट तुम्हाला एका खोल शांततेत घेऊन जातो, जिथे प्रश्न उरतो – शेवटी आपण काय कमावतो आणि काय गमावतो?