रंगभूमी

या कथेच्या शेवटी, सत्याग्रहाच्या शक्तीबद्दल आणि सत्तेच्या अहंकाराबद्दलच्या तुमच्या सर्व समजुती पूर्णपणे बदलून जातील. मुन्शी प्रेमचंद यांच्या ‘Rangbhoomi’ या कादंबरीत एका आंधळ्या भिकाऱ्याचे जगणे एका विशाल युद्धाचे केंद्र कसे बनते, हे अनुभवणे अंगावर शहारे आणणारे आहे.

सूरदास, एक आंधळा माणूस, ज्याच्याकडे ना जमीन आहे, ना सत्ता. पण त्याच्याकडे आहे ती अढळ नीतिमत्ता. एक दृश्य पहा—संध्याकाळची वेळ आहे. सूर्य मावळतीला झुकलाय, आकाशात केशरी छटा पसरली आहेत आणि हवेत ओल्या मातीचा सुगंध दरवळतोय. गावकऱ्यांची गर्दी सूरदासच्या झोपडीभोवती जमली आहे. जॉन सेवक हा श्रीमंत उद्योगपती तिथे उभा आहे, त्याच्या डोळ्यांत लालसा आणि अहंकाराचा कडवटपणा आहे. तो सूरदासला म्हणतो, “ही जमीन आता माझी आहे, इथून निघून जा.” तेव्हा सूरदास शांतपणे पण ठामपणे उत्तर देतो, “साहेबा, ही जमीन केवळ मातीचा तुकडा नाही, तर आमच्या पूर्वजांचा श्वास आहे. तो विकला जाऊ शकत नाही.”

प्रेमचंद यांची लेखणी इथली अस्वस्थता जिवंत करते. सूरदासच्या मनातील द्वंद्व वाचताना आपणही हादरतो—त्याला भीती वाटतेय, पण सत्याचा मार्ग सोडण्याची त्याची तयारी नाही. प्रेमचंद लिहीतात, “ज्याला हरवण्याची भीती उरत नाही, तोच खरा अजिंक्य असतो.” [short pause] ही कादंबरी केवळ एका जमिनीच्या तुकड्याची लढाई नाही, तर ती भांडवलशाही आणि मानवी मूल्यांमधील संघर्ष आहे.

मुन्शी प्रेमचंद यांची भाषा साधी आहे पण ती काळजाला भिडते. प्रत्येक पात्राचा संघर्ष समाजातील उतरंडीचे वास्तव मांडतो. [sigh] ही केवळ एक कथा नाही, तर मानवी आत्मसन्मानाचा जाहीरनामा आहे. जेव्हा तुम्ही हे ‘Rangbhoomi’ चे सार पूर्ण ऐकाल, तेव्हा तुम्हाला उमजेल की अन्यायाविरुद्धचा लढा हा तलवारीने नाही, तर चारित्र्याच्या बळावर कसा लढला जातो. हा लढा संपत नाही, तो तुमच्या विचारांत कायमचा घर करतो. सूरदासच्या त्या शेवटच्या बलिदानाने काय साध्य केले? आणि गावकरी त्या अन्यायी सत्तेसमोर कसे उभे राहिले? हे जाणून घेण्यासाठी या प्रवासात नक्की सहभागी व्हा.