मैला आंचल

कोवळ्या उन्हाची तिरीप मेरीगंजच्या मातीत पसरली आहे. आजूबाजूला कुजलेल्या गवताचा आणि ओलसर मातीचा उग्र वास दरवळतोय. डॉक्टर प्रशांत एका झोपडीच्या कोपऱ्यात बसले आहेत, त्यांच्यासमोर एक आजारी रुग्ण श्वासासाठी धडपडत आहे. बाहेरच्या जगाला स्वातंत्र्याचा आनंद माहीत नसेल, पण इथे आजाराची आणि अज्ञानाची साखळी मात्र पक्की आहे. हे दृश्य आहे फणीश्वरनाथ रेणू यांच्या ‘Maila Anchal’ या अजरामर कलाकृतीचे.

मेरीगंजच्या या मातीत केवळ माणसे राहत नाहीत, तर तिथे जातीपातीची भिंत, अंधश्रद्धा आणि राजकारणाचा चिखलही एकत्र वाढतो. जेव्हा डॉक्टर प्रशांत इथे आधुनिक वैद्यकशास्त्र घेऊन येतात, तेव्हा त्यांना समजते की औषधांपेक्षा इथे लोकांच्या मनात बसलेल्या समजुतींना औषध देणे जास्त कठीण आहे.

एका प्रसंगात डॉक्टर प्रशांत जेव्हा रुग्णाला तपासण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा एक वृद्ध गावकरी म्हणतो, “डॉक्टर साहेब, हे विधीचे विधान आहे, औषधाने हे टळणार नाही.” यावर प्रशांत संतापाने आणि हतबलतेने म्हणतात, “विधीचे विधान नाही, ही केवळ आपली आळस आणि अज्ञान आहे!” [short pause]

रेणूंचे लेखन म्हणजे नुसते शब्द नाहीत, तर ते जिवंत चित्रण आहे. ते गावातील मानवी स्वभावाचे पदर अशा कौशल्याने उलगडतात की आपल्याला त्यातील दुःख आणि संघर्ष आपलाच वाटू लागतो. त्यांचे एक वाक्य मनाला आरपार छेदून जाते: “ही केवळ एक जमीन नाही, हे तर मानवी संघर्षांचे एक ‘मैल’ आंचल म्हणजेच मळकट झालेले वस्त्र आहे.”

या पुस्तकाचा खरा गाभा हाच आहे की, आधुनिकता आणि परंपरा यांच्या संघर्षात माणूस नेहमीच भरडला जातो. सत्तेच्या खेळात गरिबांचे स्वप्न कसे तुडवले जाते, याचे दाहक चित्रण इथे आहे. [medium pause]

‘Maila Anchal’ वाचताना केवळ एका गावाची गोष्ट कळत नाही, तर भारताच्या ग्रामीण आत्म्याचे प्रतिबिंब दिसते. भ्रष्टाचार, जात आणि सत्तेचे लोभ यांच्या गर्तेत अडकलेला माणूस कधी मोकळा श्वास घेणार? याच प्रश्नाचे उत्तर शोधताना, आपण स्वतःला मेरीगंजच्या त्या धुळीत हरवून बसतो. ही कथा वाचणे म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वातील काही कोपरे उजळून पाहण्यासारखे आहे.