नाथमधला चांगदेव

अनेक शतके उलटून गेली असली, तरी ‘नाथमधला चांगदेव’ या कलाकृतीमध्ये वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांनी एका अशा घटनेचे चित्रण केले आहे, जी केवळ दोन संतांची भेट नसून अहंकाराच्या विसर्जनाची एक अजब कथा आहे. आपल्याला माहीत नसलेली गोष्ट म्हणजे, चांगदेवाने ज्ञानेश्वरांना पाठवलेले ते कोरे पत्र प्रत्यक्षात ज्ञानाच्या अभावाचे लक्षण नव्हते, तर ते एका अशा ‘शून्यतेचे’ प्रतीक होते, जिथे पोहोचायला शब्दांची मर्यादा संपते.

[short pause]

दुपारची वेळ आहे. आसमंतात एक अनामिक शांतता पसरली आहे. चांगदेव आपल्या योगशक्तीच्या बळावर, वाघावर स्वार होऊन, हातात सर्प चाबूक म्हणून घेऊन ज्ञानेश्वरांच्या आश्रमाकडे निघाले आहेत. त्यांच्या चेहऱ्यावर ज्ञानाचा दर्प आणि आपल्या सिद्धींची मोठी जाणीव आहे. पण ज्ञानेश्वरांच्या आश्रमात पोहोचल्यावर, त्यांनी जे पाहिले, त्याने त्यांचा विश्वास डगमगला. ते दृश्य आजही डोळ्यांसमोर उभे राहते—ज्ञानेश्वर आणि त्यांची भावंडे एका भिंतीला आदेश देतात आणि ती भिंत जिवंत प्राण्याप्रमाणे चालत सुटते. ही शक्ती मानवी तर्कशक्तीच्या पलीकडची आहे.

तेथे घडणारा संवाद विलक्षण आहे. चांगदेव विचारतात, “माझ्या तपस्येचे फळ काय?” तेव्हा ज्ञानेश्वरांचे शांत उत्तर येते, “माऊली, तपस्या ही फळासाठी नसते, ती स्वतःला विसरण्यासाठी असते.” [medium pause]

कुसुमाग्रजांच्या लेखणीचे सामर्थ्य त्यांच्या संवादांत दडलेले आहे. ते म्हणतात, “अहंकार हा चंदनासारखा असतो, जोपर्यंत तो उगाळला जात नाही, तोपर्यंत त्याचा सुगंध कोणालाच कळत नाही.” ही कलाकृती केवळ एक कथा नाही, तर ती मानवी अहंकाराच्या भिंती कोसळताना पाहण्याचा एक प्रवास आहे.

जेव्हा चांगदेव आपली चूक मान्य करून नम्रतेने खाली झुकतात, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांतील ती भीती आणि त्यानंतरचा विस्मय वाचकाला अचंबित करतो. [sigh] ही कलाकृती आपल्याला शिकवते की, खरी शक्ती दुसऱ्यावर सत्ता गाजवण्यामध्ये नसून, स्वतःच्या अहंकाराला पूर्णपणे समर्पित करण्यात आहे.