नष्टनीर (द ब्रोकन नेस्ट)

रवींद्रनाथ टागोर यांची ‘Nashtanir (The Broken Nest)’ ही केवळ एक कादंबरी नसून, ती मानवी मनातील एकाकीपणाच्या कोलाहलाचा शोध घेणारे आधुनिक साहित्यातील सर्वात धाडसी आणि सत्यवादी दस्तावेज आहे. ज्या काळात स्त्रियांच्या भावनांना घराच्या चौकटीत बंद केले जात होते, त्या काळात टागोरांनी चारुलतेच्या मौनातून एक क्रांती घडवून आणली.

एका निवांत दुपारी, खोलीत उन्हाचा पिवळसर प्रकाश पडलाय. भिंतीवरील जुन्या घड्याळाची टिक-टिक आणि बागेतून येणारा पानांचा सळसळणारा आवाज वातावरणात एक प्रकारची उदासिनता पसरवतोय. भूपती आपल्या राजकीय वर्तमानपत्रात इतका मग्न आहे की, त्याला त्याच्या पत्नीच्या, चारुलतेच्या डोळ्यांतील कोरडेपण दिसत नाहीये. [short pause] तिथेच प्रवेश होतो अमलचा.

एका प्रसंगाची आठवण मला आजही अस्वस्थ करते. जेव्हा अमल चारुलतेच्या साहित्याबद्दलचे कौतुक करतो, तेव्हा चारुलतेच्या चेहऱ्यावर उमटणारे भाव हे केवळ आनंदाचे नसून, तिला पहिल्यांदाच एक ‘व्यक्ती’ म्हणून ओळख मिळाल्याचा तो क्षण असतो. ती हळूच म्हणते, “अमल, मला वाटते मी आतापर्यंत फक्त एक सावली म्हणून जगले.” [sigh] अमल तिला उत्तर देतो, “सावली नाही चारू, तू तर एक सुप्त कविता आहेस जी लिहिली जायची वाट पाहतेय.”

टागोर इथे मानवी संबंधांच्या नाजूक धाग्यांवर बोट ठेवतात. चारुलतेचा हा प्रवास हा तिच्या बौद्धिक जागृतीचा आहे, पण त्याचसोबत तो तिच्या वैवाहिक जीवनाच्या र्हासाचीही सुरुवात आहे. लेखकाने मांडलेली ही शोकांतिका समाजाच्या त्या दांभिकतेवर प्रहार करते, जिथे पतीला पत्नीच्या लेखणीचे कौतुक वाटते, पण तिच्या मनातील स्वातंत्र्याच्या इच्छेची भीती वाटते. लेखनाचे सौंदर्य या वाक्यात सामावलेले आहे: “माणसाच्या मनाचे घर हे इतके असुरक्षित असते की, थोड्याशा वाऱ्यानेही तिथे साचलेले स्वप्नांचे पुंजके विस्कटून जातात.”

ही कथा प्रश्न विचारते: ज्या नात्यात संवाद संपतो, तिथे केवळ कर्तव्य उरते का? जेव्हा चारुलतेचे जग आणि अमलची सोबत दुभंगते, तेव्हा त्या पडलेल्या ‘नीडाचे’ दुःख आजही काळजाला भिडते. हे पुस्तक वाचताना आपल्याला जाणवते की, प्रेम फक्त एकत्र राहण्यात नाही, तर एकमेकांच्या अस्तित्वाला समजून घेण्यात आहे. [medium pause] जर तुम्हाला मानवी मनाच्या गुंतागुंतीचा हा प्रवास अनुभवायचा असेल, तर ‘Nashtanir (The Broken Nest)’ तुमच्या संग्रही असायलाच हवे.