चोखेर बाली (वाळूचा कण)

रवींद्रनाथ टागोर यांची ‘Chokher Bali (A Grain of Sand)’ ही कादंबरी म्हणजे केवळ एक कौटुंबिक कथा नाही, तर ती मानवी मनाच्या अशा काळ्याकुट्ट कोपऱ्यांचा आरसा आहे, जिथे समाजाच्या नियमांनी जखडलेल्या इच्छांचा गुदमरून मृत्यू होतो. या साहित्यकृतीने भारतीय साहित्यात एका अशा सत्यतेचा पाया रचला, जिथे स्त्रीच्या लैंगिक आणि मानसिक महत्त्वाकांक्षेला मोकळी वाट करून दिली गेली, जी त्या काळी निषिद्ध मानली जात असे.

एका जुन्या कोलकत्ता शहरातील वाड्याच्या वातावरणात शिरायचे असेल तर, हवेत दरवळणारा तो धूप आणि जुन्या लाकडाचा उग्र वास नाकात भरतो. खिडकीतून येणारा दुपारचा पिवळसर प्रकाश जमिनीवर पडलेल्या सावल्यांना लांबवत आहे. बिनोदिनी, जिच्या डोळ्यांत एकांतवासाचे दुःख आणि अपूर्ण स्वप्नांचा धगधगता निखारा आहे, ती अशांत आहे. तिची तीक्ष्ण बुद्धी आणि सौंदर्य हे या घरासाठी एखाद्या वाळूच्या कणासारखे टोचणारे ठरते, जो डोळ्यांत गेल्यावर शांतता हिरावून घेतो.

तेथे एक प्रसंग आहे जो विसरणे अशक्य आहे. बिनोदिनी महेन्द्राच्या डोळ्यांत थेट बघत विचारते, “जेव्हा स्वतःचे घर रिकामे असते, तेव्हा दुसऱ्याच्या घराचा उंबरा ओलांडणे इतके सोपे असते का?” महेन्द्रा निरुत्तर होतो. [short pause] तिथेच तिचा खरा संघर्ष उघड होतो. ती मनाशी म्हणते, ‘माझी ही बुद्धी, माझे हे रूप, समाजाच्या या पांढरपेशा नियमांत कैद होण्यासाठी नाही, तर जगाला हादरवण्यासाठी बनले आहे.’

टागोरांची लेखणी इथे विलक्षण आहे. ते लिहितात, “ती केवळ एक विधवा नव्हती, ती एक वादळाची पूर्वसूचना होती.” [medium pause] या कादंबरीचा गाभा असा आहे की, जेव्हा प्रेम आणि वासना कायद्याच्या भिंती ओलांडतात, तेव्हा त्या घराचा पाया कसा खचू लागतो. यात नाती फक्त रक्ताची नसून, ती अपेक्षांच्या आणि ध्यासांच्या जाळ्यात अडकलेली आहेत.

[sigh] ही कथा आपल्याला आरशासमोर उभे करते. बिनोदिनीचे आयुष्य वाचताना, ती शेवटी सुटते की अधिक गुंतत जाते, हे पाहणे थरारक आहे. नियतीचा खेळ आणि मानवी स्वभावाचा हा संघर्ष तुम्हाला अस्वस्थ केल्याशिवाय राहणार नाही. या अनुभवाच्या प्रवासात सामील व्हायला तुम्हाला नक्कीच आवडेल.