ग्रहण (Eclipse)

आकाशात ग्रहण लागलंय. सूर्य हळूहळू काळवंडतोय आणि संपूर्ण गाव एका अनाकलनीय भीतीखाली दबलाय. एका बाजूला ब्राह्मणी परंपरांचे काटेकोर नियम पाळणारी माणसं आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला अंधारात प्रसूतीच्या वेदना सोसणारी एक अस्पृश्य स्त्री. हवेत एक प्रकारचा जडपणा आहे, जणू काही निसर्ग स्वतःच या मानवी क्रूरतेचा निषेध करतोय. ही दृश्यं यू. आर. अनंतमूर्ती यांच्या ‘Grahana’ या साहित्यातील आहेत.

[medium pause]

या पुस्तकात अनंतमूर्ती केवळ एक कथा सांगत नाहीत, तर ते ग्रामीण कर्नाटकातील जुनाट परंपरा आणि आधुनिकता यांच्यातील संघर्षाचा आरसा धरतात. त्यांच्या लेखणीत एक वेगळीच धार आहे. ते लिहितात, “माणसाची खरी परीक्षा त्याच्या परंपरेत नाही, तर ती परंपरा मोडताना तो किती धाडसी बनतो, यात आहे.” ही ओळ पुस्तकाचा आत्मा आहे.

एका दृश्यात जेव्हा तरुण मांजा या सर्व अंधश्रद्धांना आणि जातीभेदाला उघड्या डोळ्यांनी पाहतो, तेव्हा त्याला जाणवते की ज्यांना आपण ‘पवित्र’ मानतो, त्यांच्याच हातून माणूसकीचा किती मोठा अपमान होतोय. [short pause] एका संवादात जेव्हा गावातील एक वृद्ध व्यक्ती परंपरेच्या नावाखाली कठोर नियम लादण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा तरुण पिढीचे बंड विचार करायला लावते. ‘Grahana’ हे पुस्तक फक्त जातीयवादावर भाष्य करत नाही, तर ते सत्तेच्या हव्यासापोटी माणूस किती खालच्या थराला जाऊ शकतो, हे निर्भीडपणे मांडते.

अनंतमूर्ती यांची शैली अत्यंत वास्तववादी आहे. ते शब्दांतून थेट चित्र उभे करतात. त्यांची भाषा साधी असली तरी ती मनाला खोलवर जखम करून जाते. [sigh] हे साहित्याचे एक असे लेणं आहे जे वाचल्यानंतर तुम्हाला प्रश्न पडल्याशिवाय राहणार नाहीत. आपण खरोखरच प्रगत झालो आहोत का? की अजूनही आपण आपल्याच बनवलेल्या नियमांच्या अंधारात अडकलो आहोत?

हे पुस्तक वाचणं म्हणजे स्वतःच्याच आतल्या अंधाराला सामोरं जाण्यासारखं आहे. ‘Grahana’ च्या पानापानांतून उमटणारा हा मानवी संघर्षाचा स्वर तुम्हाला शेवटपर्यंत अस्वस्थ करून सोडेल आणि याचसाठी हे पुस्तक एकदा तरी वाचायलाच हवं.