आगुनेर पारशमनी

हुमायूँ अहमद यांच्या ‘Aguner Parashmani’ या कादंबरीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ती केवळ युद्धाची गोष्ट नाही, तर मानवी आत्म्याच्या अग्नीपरीक्षेची कथा आहे. तुम्हाला हे जाणून आश्चर्य वाटेल की, या कादंबरीतील अनेक प्रसंग लेखकाने स्वतः अनुभवलेल्या १९७१ च्या मुक्तिसंग्रामाच्या दिवसांवर आधारित आहेत, म्हणूनच त्यातील वेदना इतकी जिवंत वाटते.

ढाका शहराच्या एका मध्यमवर्गीय घरामध्ये काळ जणू गोठला आहे. बाहेर पाकिस्तानी लष्कराचा क्रूर वेढा आहे आणि घरात भीतीच्या छायेखाली गुदमरणारे कुटुंब. [short pause] एका रात्री, जखमी अवस्थेत असलेला ‘खोका’ या घरात आश्रय घेतो. त्या घराची हवा आता बदलली आहे—ओल्या भिंतींचा वास, कपाटात जपून ठेवलेल्या औषधांचा उग्र गंध आणि प्रत्येक पावलागणिक थरथरणारे घर.

हुमायूँ अहमद यांची लेखणी साधी आहे, पण ती काळजाला भिडते. ते लिहितात, “युद्ध हे केवळ सीमांवर लढले जात नाही, ते माणसाच्या स्वयंपाकघरात आणि त्याच्या मनातही लढले जाते.” [medium pause]

एका प्रसंगात, रूपा आणि खोका यांच्यात संवाद होतो. रूपा विचारते, “तुम्हाला भीती नाही वाटत?” खोका मंद हसून उत्तर देतो, “भीती संपली आहे, रूपा. आता फक्त जगणे उरले आहे, तेही एका ध्येयासाठी.” या वाक्यात संपूर्ण कादंबरीचा गाभा दडलेला आहे. रूपाच्या मनातली घालमेल आणि खोकाचा निग्रहीपणा एका विचित्र कोलाहलात एकमेकांत मिसळतात. जेव्हा लष्कराचे बूट घराच्या दारावर आदळतात, तेव्हा रूपाने दाखवलेले धैर्य हे केवळ एका मुलीचे धैर्य नसते, तर ती एका पिढीची जागृती असते.

हुमायूँ अहमद यांनी मानवी स्वभावाचे इतके बारकावे टिपले आहेत की, वाचताना आपण त्या युद्धकाळातच जगत आहोत असे वाटते. हे पुस्तक आपल्याला आठवण करून देते की, सर्वात गडद अंधारातही माणूस स्वतःच्या अस्तित्वाचा प्रकाश शोधू शकतो.

[long pause]