अग्निसक्षी (विटनेस बाय फायर)

कल्पना करा, जर तुमच्या आयुष्याच्या प्रत्येक श्वासावर, प्रत्येक पाऊलावर एका जुनाट, निर्दयी परंपरेचा अंकुश असेल, तर तुम्ही काय कराल? भिंतींच्या आड कोंडलेली तुमची स्वप्ने तुम्हाला अस्वस्थ करतील, की तुम्ही ती जाळून खाक करून स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घ्याल?

ललितांबिका अंतर्जनम यांची ‘Agnisakshi’ ही कादंबरी केवळ एका स्त्रीची कथा नाही, तर ती गुलामगिरीतून मुक्तीच्या दिशेने पडलेल्या अग्नीपावलांची गाथा आहे. देवकी मंपल्ली, जिचे आयुष्य एका बंदिस्त वाड्याच्या अंधाऱ्या कोनाड्यात आणि पितृसत्ताक पद्धतीच्या जाचात अडकलेले आहे. [short pause] तिथे हवा देखील परंपरेच्या ओझ्याने जड झालेली आहे. स्वयंपाकघरातील धुराचा उग्र वास आणि तेलाचा मंद दिवा… देवकी खिडकीबाहेरच्या मोकळ्या आभाळाकडे पाहते, तेव्हा तिच्या डोळ्यात एक आर्त तळमळ आहे. ती स्वतःला विचारते, “हे आयुष्य काय केवळ अग्नीच्या साक्षीने दिलेल्या वचनांचे ओझे वाहण्यासाठीच आहे का?”

त्यांच्यातील संवाद, जिथे परंपरा आणि बंड यांचा संघर्ष उघड होतो, ते आजही अंगावर शहारे आणतात. जेव्हा देवकी आपला पती उन्नी नंबुद्रीला ठामपणे सांगते की, “माझे अस्तित्व तुमच्या घरकुलाच्या भिंतींवर अवलंबून नाही, ते माझ्या आत्म्याच्या प्रगल्भतेत आहे,” तेव्हा त्या शब्दांत एक वेगळीच धार जाणवते. [medium pause]

ही कादंबरी एक महत्त्वाचा युक्तिवाद मांडते: समाज आणि कुटुंब जेव्हा व्यक्तीच्या आत्मसन्मानाला चिरडतात, तेव्हा ‘त्याग’ ही केवळ पळवाट नसते, तर ती एका नव्या अस्मितेची पहाट असते. ललितांबिका यांची भाषा अतिशय प्रवाही आणि थेट आहे. एक ओळ तर मनावर कोरली जाते: “अग्नी ज्यांना शुद्ध करतो, तेच लोक खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र होतात.”

हे केवळ एक पुस्तक नाही, तर आत्मशोधाचा एक प्रवास आहे. [sigh] देवकी जेव्हा संसारात असूनही अलिप्त राहते आणि शेवटी ध्यानाच्या मार्गाने स्वतःला मुक्त करते, तेव्हा वाचक म्हणून आपणही बदलून जातो. [long pause] तुम्हालाही तुमच्या आत दडलेल्या देवकीला शोधायचे आहे का? हा प्रवास आता तुमच्या हातात आहे.