विषकन्याका

प्राचीन भारतातील मौर्य साम्राज्याच्या इतिहासात ‘विषकन्या’ ही केवळ एक दंतकथा नव्हती, तर ती राजसत्तेच्या खेळात वापरले जाणारे एक जीवघेणे अस्त्र होती, हे फार कमी लोकांना ठाऊक आहे. पेरुमदावम श्रीधरन यांनी ‘Vishkanyaka’ या कादंबरीतून या भयाण वास्तवावर प्रकाश टाकला आहे. [short pause]

एका अंधाऱ्या खोलीत, जिथे चंदनाचा सुवास आणि मृत्यूचा गारवा एकमेकांत मिसळला आहे, तिथे एक तरुणी आरशासमोर उभी आहे. बाहेरच्या वाऱ्याचा आवाज खिडकीच्या फटीतून शिट्टीसारखा येतोय. तिची त्वचा पांढरी पडली आहे, पण डोळ्यांत एक अनाकलनीय चमक आहे. तिचे संपूर्ण अस्तित्व आता एका ध्येयासाठी घडवले गेले आहे—शत्रूला संपवण्यासाठी.

मला आजही एक संवाद प्रकर्षाने आठवतो. चाणक्य त्या तरुणीला विचारतात, “तू स्वतःच्या अस्तित्वाचा त्याग करायला तयार आहेस का?” ती शांतपणे उत्तर देते, “माझ्या अस्तित्वाचा अर्थच आता राज्याचा विजय आहे, आचार्य.” तिच्या स्वरात भक्ती नाही, तर एक प्रकारची रिकामी पोकळी आहे. [medium pause]

पेरुमदावम श्रीधरन यांची लेखणी माणसाच्या आंतरिक संघर्षाला इतक्या तरलपणे मांडते की, वाचताना अंगावर काटा येतो. ते लिहितात, “तिच्या प्रत्येक श्वासात विषाचा वास होता, पण तिच्या हृदयात प्रेमाची एक छोटीशी ठिणगी जिवंत ठेवण्याचा ती केविलवाणा प्रयत्न करत होती.” हे वाक्य कादंबरीच्या गाभ्याला स्पर्श करते. [sigh]

ही कादंबरी केवळ एका स्त्रीची शोकांतिका नाही, तर ती सत्तेचा हव्यास मानवी संवेदनांना कसा चिरडून टाकतो, याचे एक दाहक चित्रण आहे. सत्ता, प्रेम आणि मृत्यू यांच्या त्रिकोणात ती तरुणी नेमकी कुठे हरवते? तिच्या पदरी काय पडते—सन्मान की केवळ राख?

जेव्हा ती शेवटचा श्वास घेते, तेव्हा तिला जाणवते की ज्या साम्राज्यासाठी तिने स्वतःला विषारी केले, त्या साम्राज्याला तिच्या मृत्यूची साधी जाणीवही नाही. [long pause]