तुघलक

गिरीश कर्नाड एकदा भारताच्या इतिहासातील एका गुंतागुंतीच्या काळाचा अभ्यास करत होते. त्यांना जाणवले की, मोहम्मद बिन तुघलक हा केवळ एक वेडा सुलतान नव्हता, तर तो एक असा स्वप्नवेडा माणूस होता ज्याची दृष्टी काळाच्या खूप पुढे होती. ही अस्वस्थता, सत्ता आणि सामान्यांच्या आयुष्यातील अंतर यातूनच जन्माला आले ‘Tughlaq’ हे नाटक.

दिल्ली ते दौलताबाद असा राजधानीचा प्रवास सुरू आहे. [short pause] उष्ण हवेत रक्ताचा आणि धुळीचा दर्प दरवळतोय. सभोवतालचे वातावरण तणावाचे आहे, पण सुलतानाच्या नजरेत एक वेगळीच चमक आहे—एक अशी चमक, जी भविष्यातील एका विशाल साम्राज्याचे स्वप्न पाहतेय. पण, त्याच्या या स्वप्नांच्या पायदळी सामान्य जनता चिरडली जात आहे.

एक दृश्य जे आजही मनात घर करून आहे: सुलतान आणि एक धूर्त माणूस, अजीज, यांचा संवाद. सुलतान म्हणतो, “मला ईश्वराची सेवा करायची आहे,” तेव्हा अजीजच्या चेहऱ्यावरची उपरोधिक स्मितहास्य सत्ता आणि भ्रष्टाचाराचा खरा चेहरा उघडा करते. सुलतानचे मनःस्थिती हळूहळू एकाकी होत जाते. तो स्वतःलाच प्रश्न विचारतो—”मी प्रजेसाठी लढतोय की माझ्या स्वतःच्या अहंकारात अडकलोय?” त्याचे हे द्वंद्व म्हणजे केवळ एका राजाचे दु:ख नाही, तर सत्तेच्या शिखरावर पोहोचलेल्या प्रत्येक माणसाची शोकांतिका आहे.

गिरीश कर्नाड यांची भाषा आणि संवादांची लय थक्क करणारी आहे. ते जेव्हा लिहितात, “देवळाच्या घंटा आणि मशिदीतील अजान यात अडकलेला एक माणूस, जो स्वतःच स्वतःचा कैदी आहे,” तेव्हा ते मानवी स्वभावाच्या खोल दरीचे दर्शन घडवतात. [medium pause]

या नाटकाचा गाभा हाच आहे की, जेव्हा आदर्शवादाला सत्तेची जोड मिळते, तेव्हा तो आदर्शवाद कसा हळूहळू हुकूमशाहीत रूपांतरित होतो. ‘Tughlaq’ हे केवळ एक ऐतिहासिक नाटक नसून, ती आपल्या समाजाच्या मानसिकतेची एक आरसा आहे. शक्तीचा वापर आणि माणसाची फसवणूक यातील पुसट रेषा कर्नाड यांनी इतक्या जिवंतपणे मांडली आहे की, आपणही त्या इतिहासाच्या ओघात वाहून जातो.

अखेर, ज्या सुलतानाने एक नवीन जग निर्माण करण्याचे स्वप्न पाहिले होते, तोच शेवटी एका शांत, पण रिकाम्या साम्राज्याचा मालक बनून उरतो. [sigh] काय हरवले आणि काय कमावले? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी हे नाटक वाचणे म्हणजे स्वतःलाच प्रश्न विचारण्यासारखे आहे.