झेरना

जेव्हा एखादी प्रथा माणुसकीच्या गळ्याला फास आवळते, तेव्हा ती प्रथा मोडीत काढणे हा गुन्हा असतो की कर्तव्य? या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना रमनभाई महीपतराम नीलकंठ यांची ‘Jherna’ ही कादंबरी एका अशा युगाच्या उंबरठ्यावर उभी राहते, जिथे स्त्रीचे आयुष्य म्हणजे केवळ समाजाच्या नियमांची एक साखळी आहे.

एका जुन्या वाड्यातील अंधाऱ्या खोलीत, जिथे दिव्याचा प्रकाश भिंतीवर थरथरणाऱ्या सावल्यांना जन्म देतोय, तिथे एका विधवा स्त्रीची घुसमट जणू हवेत विरघळली आहे. खिडकीतून येणारा थंड वारा जळणाऱ्या पणतीचा मंद उजेड विझवण्याचा प्रयत्न करतोय, पण तिची जिद्द त्या वाऱ्यापेक्षाही प्रबळ आहे. [short pause] तिथे एक हृदयद्रावक संवाद घडतो. समाजधुरीण जेव्हा तिला विचारतात, “तू हे धाडस करून कोणाला दाखवते आहेस?” तेव्हा ती शांतपणे उत्तर देते, “मी जगाला नाही, तर माझ्या आतल्या आरशाला दाखवतेय की, मरण अटळ नाही, जगणे महत्त्वाचे आहे.” [sigh]

तिचे हे अंतरमन रमनभाईंनी अत्यंत प्रभावीपणे टिपले आहे. तिला भीती वाटते, पण त्या भीतीपेक्षा तिला स्वतःच्या अस्तित्वाची ओढ अधिक मोठी वाटते. ‘Jherna’ हे पुस्तक केवळ एका विधवा स्त्रीच्या पुनर्विवाहाची कथा नाही, तर ती एका दडपलेल्या समाजाच्या मानसिकतेविरुद्ध पुकारलेले युद्ध आहे. लेखक जेव्हा लिहितात, “समाजाच्या भिंती दगड विटांच्या नसून, त्या जुन्या विचारांच्या काचेच्या बनलेल्या असतात, ज्यांना बदलण्याची ताकद केवळ शिक्षणात असते,” तेव्हा लेखकाचा प्रगल्भ दृष्टिकोन समोर येतो.

हे पुस्तक सामाजिक विषमतेच्या खोल जखमांवर प्रेमाची आणि शिक्षणाची फुंकर घालते. रमनभाईंनी मानवी स्वभाव आणि सत्तेचे राजकारण यांचे केलेले विश्लेषण आजही तितकेच सत्य आहे. ही कथा तुम्हाला अस्वस्थ करेल, अंतर्मुख करेल आणि शेवटी एका आशेच्या किरणाकडे घेऊन जाईल. पण प्रश्न उरतोच, काळाच्या या प्रवाहाविरुद्ध पोहून पलीकडे पोहोचणे इतके सोपे आहे का? हे जाणून घेण्यासाठी ‘Jherna’ चे पान न पान उलघडणे गरजेचे आहे. कारण हे केवळ पुस्तक नाही, तर तो एक प्रवास आहे – संघर्षातून स्वातंत्र्याकडे जाणारा.