जन्मभूमी नी माटी

झव्हेरचंद मेघाणी यांनी ‘Janmabhoomi Ni Mati’ हे पुस्तक लिहिताना केवळ स्वातंत्र्याची गाथा मांडली नाही, तर त्यांनी तत्कालीन ग्रामीण जीवनातील मातीचा गंध कागदावर उतरवला. एक कमी ज्ञात सत्य म्हणजे, या पुस्तकातील अनेक पात्रे ही मेघाणी यांनी प्रत्यक्ष अनुभवलेल्या आणि स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय असलेल्या सामान्य गावकऱ्यांवर आधारित आहेत, ज्यांची नावे इतिहासाच्या पानांत हरवली पण भावनेच्या स्तरावर अजरामर राहिली.

भावनगरच्या मातीत गांधीजींच्या स्वराज्याची साद पोहोचते आणि संपूर्ण गाव जागा होतो. सूर्याची कोवळी किरणे गावाला स्पर्श करत आहेत आणि हवेत सुताच्या चरख्याचा मंद आवाज घुमतोय. अर्जुनाच्या डोळ्यांत एक नवी स्वप्ने आहेत, तर लक्ष्मीच्या मनात साशंकता. तिथे एक प्रसंग आहे जो काळजाला भिडतो. जेव्हा ब्रिटिश पोलीस गावात प्रवेश करतात, तेव्हा सगळीकडे भयाण शांतता पसरते. अर्जुन पोलिसांच्या समोर उभा राहून शांतपणे म्हणतो, “ही माती आमची आहे, आणि इथे आमचे कायदे चालतील.” [short pause] हे वाक्य केवळ शब्द नसून एक गर्जना आहे. लक्ष्मी मात्र विचार करते, ‘स्वतंत्र देशाचे स्वप्न पाहणे सोपे आहे, पण त्यासाठी स्वतःच्या घराची राख होणे स्वीकारणे कठीण आहे का?’

मेघाणींची लेखणी एखाद्या कारागिरासारखी आहे, जी शब्दांच्या थरांतून मानवी स्वभावाचे खरे रूप बाहेर काढते. ते लिहितात, “माणूस केवळ अन्नावर जगत नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांनी पेरलेल्या ध्येयांच्या बळावर उभा राहतो.” [sigh] हे पुस्तक सांगते की, स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्ता जाणे नव्हे, तर स्वतःच्या मनात असलेली गुलामगिरीची बेडी तोडणे होय. सामाजिक न्यायासाठी आणि मातीशी प्रामाणिक राहण्यासाठी हे लेखन वाचकांना एक वेगळी दृष्टी देते.

हे केवळ कथानक नाही, तर अस्मितेचा प्रवास आहे. जेव्हा भारताला स्वातंत्र्य मिळते आणि गावकरी आनंदाने झेंडा फडकवतात, तेव्हा डोळ्यांत दाटलेले ते अश्रू केवळ सुटकेचे नसून एका नवीन युगाच्या जबाबदारीचे असतात. पुढे काय घडले? हे जाणून घेण्यासाठी ‘Janmabhoomi Ni Mati’ ची प्रत्येक ओळ वाचणे आवश्यक आहे. ही माती तुम्हाला साद घालतेय, तुम्ही ती ऐकणार का?