कालपुरुष

माणसाच्या जगण्याच्या पारंपरिक व्याख्यांना छेद देणारी ‘Kalpurush’ ही कादंबरी केवळ एक कथा नाही, तर ती मानवी अस्तित्वाचा शोध घेणारा एक आरसा आहे. मानवी मनाच्या गुंतागुंतीला आणि समाजाच्या चौकटींना इतक्या सहजतेने आव्हान देणारे दुसरे कोणतेही साहित्य शोधणे कठीण आहे.

हुमायून अहमद यांनी लिहिलेला हा प्रवास म्हणजे ‘हिमू’ नावाच्या एका अशा पात्राचा प्रवास आहे, जो स्वतःच्या अटींवर जगतो. एका रात्रीची ती वेळ आठवते… घराच्या बाल्कनीत मंद प्रकाश पसरला आहे, हवेत पावसाचा ओलावा आणि जुन्या पुस्तकांचा एक अनामिक सुगंध भरून राहिला आहे. हिमू शांतपणे उभा आहे, त्याचे डोळे दूर क्षितिजाकडे आहेत. [short pause]

तेथे एक संवाद आहे जो माझ्या आजही स्मरणात आहे. रुपा त्याला विचारते, “तू नेहमी असा वेड्यासारखा का वागतोस? तुला कशाचीच भीती वाटत नाही का?” हिमू हसून उत्तर देतो, “भीती त्यांना वाटते ज्यांना काहीतरी गमावण्याची भीती असते, रुपा. मी तर रिकाम्या हाताने फिरणारा माणूस आहे, माझ्याकडे गमावण्यासारखे काहीच नाही.”

हिमूचे हे अंतर्मन आपल्याला विचार करायला लावते—काय खरोखरच स्वातंत्र्य म्हणजे भौतिक सुखांचा त्याग आहे का? तो श्रीमंत कुटुंबाच्या बंदिस्त भिंतींमध्ये जातो, तेव्हा तो केवळ एक पाहुणा नसून एका वादळासारखा प्रवेश करतो. हुमायून अहमद यांचे लेखन अंगावर शहारे आणणारे आहे, विशेषतः जेव्हा ते लिहितात, “माणूस जेव्हा स्वतःच्या सावलीला घाबरायचे थांबतो, तेव्हाच तो खरा स्वतंत्र होतो.”

या कादंबरीचा मूळ हेतू हाच आहे की, समाज ज्याला ‘वेडेपण’ म्हणतो, तेच कदाचित मानवाचे सर्वोच्च सत्य असू शकते. [medium pause] हुमायून अहमद यांची भाषा अत्यंत साधी पण खोलवर टोचणारी आहे. त्यांचे शब्द आपल्याला स्वतःच्याच अस्तित्वाच्या प्रश्नांशी भिडायला लावतात.

तुम्हालाही हिमूच्या त्या अस्वस्थ पण मुक्त विश्वात रमायचे आहे का? समाजाच्या गर्दीत हरवलेले स्वतःचे अस्तित्व शोधायचे आहे का? [sigh] तर मग, ‘Kalpurush’ चे पान उघडा आणि या प्रवासात सहभागी व्हा. या कथेचा शेवट तुम्हाला उत्तरापेक्षा जास्त प्रश्न देऊन जाईल, जे कदाचित तुम्हाला कायमचे बदलून टाकतील.