इक सी अनिता

खिडकीतून येणारा दुपारचा कोवळा सूर्यप्रकाश अनिताच्या चेहऱ्यावर पडला आहे. हवेत जुन्या पुस्तकांचा आणि ओल्या मातीचा मंद सुगंध दरवळतोय. अनिता शांत उभी आहे, तिच्या डोळ्यांत एक अनामिक भीती आणि त्याच वेळी स्वतःच्या अस्तित्वासाठी धडपडण्याची जिद्द साठलेली आहे. बाहेरचे जग नियमांच्या साखळ्यांनी तिला बांधू पाहतंय, पण तिचं मन मात्र मुक्त आकाशात भरारी घेण्यास आसुसलेलं आहे. ही केवळ एका स्त्रीची गोष्ट नाही, तर हे आहे ‘Ik Si Anita’.

नानक सिंग यांनी या कादंबरीत फाळणीपूर्व पंजाबचे दाहक वास्तव मांडले आहे. एका अशा समाजाचे चित्रण, जिथे स्त्रियांच्या इच्छांना पावलांखाली तुडवले जाते. ननक सिंग यांच्या लेखणीची ताकद हीच आहे की, ते पात्रांच्या वेदनांना केवळ शब्दांत नाही, तर काळजात उतरवतात. [short pause]

मला आठवतोय तो प्रसंग, जेव्हा अनिताचा नवरा तिला घरगुती चौकटीत कोंडण्याचा प्रयत्न करतो. त्यावेळी अनिता ठामपणे म्हणते, “माझं अस्तित्व फक्त तुमच्या घराच्या भिंतींत बंदिस्त नाही, माझं अस्तित्व माझ्या विचारांत आहे.” हे संवाद वाचताना अंगावर काटा येतो. नानक सिंग लिहितात, “समाजाच्या रूढी म्हणजे केवळ काही रेषा असतात, ज्या ओलांडण्याची हिंमत प्रत्येक पिढीला करावी लागते.” [sigh]

या पुस्तकाचा गाभा म्हणजे सत्तेचा आणि पुरुषप्रधान व्यवस्थेचा स्त्रियांच्या आयुष्यावर होणारा आघात. नानक सिंग दाखवतात की कशा प्रकारे सामाजिक अपेक्षा एका फुलपाखराचे पंख छाटू पाहतात. [uhm] लेखकाची भाषाशैली अत्यंत साधी पण खोलवर परिणाम करणारी आहे. ते पात्रांच्या मनातील संघर्षाला अशा प्रकारे मांडतात की वाचकाला स्वतःच्याच मनातील अनेक प्रश्न भेडसावू लागतात.

‘Ik Si Anita’ ही कादंबरी वाचताना एक जाणीव होते—माणसाच्या स्वातंत्र्याची व्याख्या ही त्याच्या स्वतःच्या हिंमतीवर अवलंबून असते. शेवटी, अनिताच्या संघर्षाचे काय होईल? तिचे हे बंड यशस्वी ठरेल की समाज तिला पुन्हा एकदा आपल्या बेड्यांमध्ये अडकवेल? हे जाणून घेण्यासाठी हे पुस्तक वाचणे अनिवार्य आहे. ही कथा तुम्हाला केवळ अस्वस्थ करणार नाही, तर जगण्याचा एक नवीन दृष्टिकोन देऊन जाईल.