ત્યાગપત્ર

સાંજનો આછો અંધકાર ઓરડામાં પ્રસરેલો છે. હવામાં જૂના કાગળો અને ભીની માટીની એક વિશિષ્ટ ગંધ છે. મૃણાલ એકલી બેઠી છે, તેની આંખોમાં એક વિચિત્ર શાંતિ છે—એવી શાંતિ જે તોફાન પછી જ જોવા મળે. તેના હાથમાં એક કોરો કાગળ છે, જે કદાચ તેના જીવનનું અંતિમ સત્ય બનવા જઈ રહ્યો છે. આ દ્રશ્ય છે જૈનેન્દ્ર કુમારની અમર કૃતિ “Tyagpatra”નું.

આ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એક સ્ત્રીના આત્માનો અવાજ છે. મૃણાલ જે સમાજમાં જન્મી છે, ત્યાંના નિયમો પાંજરા જેવા છે. જ્યારે તે લગ્નજીવનના બંધનો તોડીને બહાર નીકળે છે, ત્યારે સમાજ તેને ‘પતિત’ કહે છે. પણ શું સત્યની શોધમાં નીકળવું એ ગુનો છે? [short pause]

મને યાદ છે એ પ્રસંગ, જ્યાં મૃણાલનો પિતરાઈ ભાઈ પ્રમોદ તેને પૂછે છે, “શું તું ખરેખર આમ કરીને ખુશ છે?” મૃણાલ હસીને જવાબ આપે છે, “પ્રમોદ, જે દિવસથી મેં સમાજની અપેક્ષાઓનું ‘Tyagpatra’ સોંપ્યું છે, તે દિવસથી હું પ્રથમ વાર શ્વાસ લઈ રહી છું.”

જૈનેન્દ્ર કુમારનું લેખન અદભૂત છે. તેઓ માનવીય મનોવિજ્ઞાનની એવી પરત ખોલે છે કે તમે સ્તબ્ધ થઈ જશો. તેઓ લખે છે: “સ્ત્રી જ્યારે પોતાની મર્યાદાઓ ઓળંગે છે, ત્યારે તે સમાજ માટે સમસ્યા બની જાય છે, પણ પોતાના માટે એક મુક્ત અસ્તિત્વ.” [sigh]

આ પુસ્તકનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે ‘ત્યાગ’ એ હાર નથી, પણ એક સાહસ છે. તે સાબિત કરે છે કે વ્યક્તિગત સત્ય હંમેશા સામાજિક માન્યતાઓ કરતા મોટું હોય છે. જૈનેન્દ્ર કુમાર આપણને પ્રશ્ન પૂછવા મજબૂર કરે છે—શું આપણે ખરેખર મુક્ત છીએ? [medium pause]

મૃણાલનું પાત્ર તમને અંત સુધી મથામણમાં રાખશે. શું તે ખરેખર હારી ગઈ, કે પછી તેણે જીતવાનું એક નવું પરિમાણ શોધ્યું? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે તમારે “Tyagpatra” ના પાનાઓ સાથે રૂબરૂ થવું જ પડશે. આ પુસ્તક તમને અંદરથી હચમચાવી નાખશે, અને કદાચ, તમારા પોતાના જીવનનું ‘ત્યાગપત્ર’ લખવા માટે પ્રેરિત પણ કરશે.