તેઈ સમય

સુનીલ ગંગોપાધ્યાયને જ્યારે ઇતિહાસના ધૂળ ખાઈ ગયેલા પાનાઓમાંથી ઓગણીસમી સદીનું કલકત્તા સજીવન કરવાની ધૂન લાગી, ત્યારે તેમની સામે એક મોટો પડકાર હતો — માત્ર તારીખો નહીં, પણ તે સમયનો શ્વાસ લેતો આત્મા પકડવો. તેમણે આ નવલકથા ત્યારે લખી જ્યારે તેમને અહેસાસ થયો કે આપણો ભૂતકાળ માત્ર ઘટનાઓ નથી, પણ વ્યક્તિઓના સંઘર્ષોનું એક મહાકાવ્ય છે. પરિણામ આવ્યું એક અદભૂત કૃતિ: “Sei Samay”.

કલકત્તાની એ ગલીઓમાં પ્રવેશતા જ ગૂંગળામણ અને ઉત્સાહનો મિશ્ર અનુભવ થાય છે. હવામાં બળતા દીવાઓની વાસ અને જૂના મકાનોની ભેજવાળી ભીંતોનો અહેસાસ થાય છે. [medium pause] એક દ્રશ્ય જે મને હંમેશા યાદ રહે છે, જ્યાં ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર અને માઈકલ મધુસુદન દત્ત વચ્ચે સંવાદ થાય છે. મધુસુદન જ્યારે પોતાની અંગ્રેજી જીવનશૈલી અને બંગાળી મૂળ વચ્ચે અટવાયેલા છે, ત્યારે તેઓ પૂછે છે, “શું માણસ પોતાની સંસ્કૃતિ બદલીને નવો અવતાર ધારણ કરી શકે?” તેના જવાબમાં વિદ્યાસાગરની શાંત આંખોમાં એક ગહન વેદના દેખાય છે. તે કહે છે, “જે મૂળને ભૂલે છે, તે ક્યારેય વટવૃક્ષ બની શકતો નથી.”

સુનીલ ગંગોપાધ્યાયના લેખનમાં એક અદભૂત જાદુ છે; તેઓ ઇતિહાસના સ્થિર ચિત્રોને ગતિશીલ બનાવી દે છે. તેમનું એક વાક્ય જુઓ: “સમય એક વહેતી નદી છે, જે પોતાના કાંઠે રહેલા મહેલો અને ઝૂંપડાઓને એકસાથે ભૂંસી નાખવાની ક્ષમતા રાખે છે.” [short pause] આ પુસ્તકનો સાચો આત્મા એ છે કે તે માત્ર એક સમયગાળાનું વર્ણન નથી, પણ પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચેના એ શાશ્વત યુદ્ધની ગાથા છે, જે આજે પણ આપણા મનમાં ચાલે છે.

આ “Sei Samay” માં પાત્રો પોતાની જાતને શોધે છે, ક્યારેક સત્તાના નશામાં તો ક્યારેક પ્રેમની પરાકાષ્ઠામાં. [sigh] જ્યારે તમે આ પુસ્તક વાંચવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે તમે માત્ર એક વાચક નથી રહેતા, પણ એ જૂના કલકત્તાના સાક્ષી બની જાઓ છો. શું આ પરિવર્તનનો વાવાઝોડો તેમને તોડી નાખશે કે પછી નવો જન્મ આપશે? એ જાણવા માટે તમારે આ સફરમાં તેમની સાથે ચાલવું જ પડશે.