કાલપુરુષ

હુમાયુ અહેમદની આ અદભૂત કૃતિ ‘Kalpurush’ વિશે એક રહસ્ય છે જે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે: આ વાર્તાના મુખ્ય પાત્ર ‘હિમુ’નું સર્જન લેખકે એવા વ્યક્તિ તરીકે કર્યું હતું, જે પોતાની આસપાસની દુનિયાના સામાજિક બંધનોને તોડીને એક મુક્ત પક્ષીની જેમ જીવે છે, પણ હકીકતમાં તે ખુદ અસ્તિત્વના ઊંડા કોયડાઓમાં ફસાયેલો છે.

‘Kalpurush’ કોઈ સામાન્ય નવલકથા નથી; તે એક અનુભવ છે. [short pause] કલ્પના કરો, રાત્રિનો સમય છે. શેરીમાં પીળાશ પડતી સ્ટ્રીટલાઈટનો પ્રકાશ ફેલાયેલો છે. હવામાં ભીની માટીની સોડમ છે. હિમુ શાંતિથી ચાલી રહ્યો છે, તેનો પીળો પાયજામા અને સફેદ કુર્તો અંધારામાં અલગ જ તરી આવે છે. તે એક ધનિક ઉદ્યોગપતિના બંગલે પહોંચે છે, જ્યાં રૂપા નામની યુવતી તેના પિતાના કઠોર શાસન નીચે ઘૂંટાઈ રહી છે.

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભૂલી શકાતું નથી. રૂપા હિમુને પૂછે છે, “તમે હંમેશા આટલા શાંત કેમ રહો છો? શું તમને ડર નથી લાગતો?” હિમુ હસીને જવાબ આપે છે, “રૂપા, ડર ત્યારે લાગે જ્યારે કંઈક ગુમાવવાની બીક હોય. મેં તો બધું જ છોડી દીધું છે.” [medium pause]

હિમુના મનમાં એક સતત ચાલતો સંવાદ છે—શું માણસ સામાજિક મોભો અને સંપત્તિ પાછળ દોડીને પોતાની આત્માને વેચી રહ્યો છે? હુમાયુ અહેમદની લેખનશૈલીનું સૌથી મોટું પાસું એ છે કે તેઓ ફિલસૂફીને અત્યંત સાદગીથી રજૂ કરે છે. તેઓ લખે છે: “જગત એ નાટક છે, અને આપણે બધા જ કાલ્પનિક પાત્રો છીએ જે સત્યની શોધમાં ભટકી રહ્યા છીએ.” [sigh]

આ પુસ્તકનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે આઝાદી એ બાહ્ય નથી, પણ આંતરિક છે. તે માનવીય અસ્તિત્વના એવા ખૂણાઓ તપાસે છે જ્યાં પૈસો અને સત્તા નિષ્ફળ જાય છે.

હિમુની આ મુસાફરી તમને એ વિચારવા મજબૂર કરશે કે શું તમે ખરેખર જીવી રહ્યા છો, કે માત્ર કોઈ બીબામાં ઢળેલા જીવનને નિભાવી રહ્યા છો? જો તમારે માણસ હોવાનો અર્થ સમજવો હોય, તો આ વાર્તા તમારે વાંચવી જ પડશે. અંતે, શું હિમુ પોતાની મુક્તિ પામશે? કે પછી તે હંમેશની જેમ અજાણ્યા રસ્તાઓ પર ભટકતો રહેશે? જવાબ શોધવા માટે ‘Kalpurush’ નું પાનું પલટાવવું અનિવાર્ય છે.