ઉચલ્યા

શું એક આખું સમુદાય જન્મજાત ગુનેગાર હોઈ શકે? શું કાયદો જ કોઈના અસ્તિત્વને અપરાધ જાહેર કરી શકે? આ સવાલોનો જવાબ છે ‘Uchallya’.

લક્ષ્મણ માણે લિખિત ‘Uchallya’ એ માત્ર એક પુસ્તક નથી, પણ કાયકાડી વિચરતી જાતિના જીવનની એક વેદનાપૂર્ણ અને સત્ય કથા છે. આ પુસ્તકનો મૂળ વિચાર સાવ સરળ છે: જન્મથી મળતી અસ્પૃશ્યતા અને ગુનેગાર હોવાનો ડાઘ કેવી રીતે એક માણસને સતત સંઘર્ષ કરવા મજબૂર કરે છે.

લેખક પોતે એક વિચરતા સમુદાયમાંથી આવે છે, જ્યાં પોલીસની લાકડીઓ અને સમાજની તિરસ્કારભરી નજરો જ તેમનો વારસો હતો. લક્ષ્મણ માણે નોંધે છે, “અમારા માટે આઝાદીનો અર્થ પોલીસની હેરાનગતિમાંથી ક્ષણિક મુક્તિ હતી.” આ વાક્ય સમજાવે છે કે કેવી રીતે વસાહતી કાયદાઓએ એક આખી પ્રજાને ક્રિમિનલ ટ્રાઈબ એટલે કે ‘ગુનેગાર જાતિ’ તરીકે સ્ટેમ્પ મારી દીધી હતી.

તેમનો મુખ્ય દાવો એ છે કે ગરીબી કરતાં પણ વધુ ભયાનક એ સામાજિક સ્વીકૃતિનો અભાવ છે. [short pause] તેઓ આંકડાઓ કે જટિલ અભ્યાસોને બદલે પોતાની સાથે બનેલી ચોક્કસ ઘટનાઓ રજૂ કરે છે. એક જગ્યાએ તેઓ કહે છે, “ભૂખ તો માણસ મટાડી શકે છે, પણ અન્યાયી સમાજ દ્વારા આપવામાં આવેલા ઘા સમય સાથે વધુ ઊંડા થાય છે.” અહીં લેખક સામાજિક માનસિકતા પર પ્રહાર કરે છે.

કેટલાક ટીકાકારો કદાચ એવું કહેશે કે આ માત્ર વ્યક્તિગત આક્રોશ છે, પણ લક્ષ્મણ માણે તેનો જવાબ પોતાના શિક્ષણ અને સામાજિક સક્રિયતા દ્વારા આપે છે. [sigh] તેઓ સાબિત કરે છે કે જો તક મળે તો એક ‘ગુનેગાર’ ગણાતો માણસ પણ કલમ અને આંદોલનના માધ્યમથી વ્યવસ્થાને બદલી શકે છે.

આ એક એવા માણસની યાત્રા છે જેણે અંધારામાંથી પ્રકાશ તરફ જવાનો રસ્તો જાતે બનાવ્યો. લક્ષ્મણ માણેનું આ પુસ્તક તમને માત્ર વિચારવા પર જ મજબૂર નહીં કરે, પરંતુ માનવીય સંવેદનાઓને પણ હચમચાવી નાખશે. [medium pause]