આવળિયો

ગોધૂલિ વેળા છે. ખેતરના શેઢા પર ઊભેલા લીમડાના પાંદડાંમાંથી ગળાઈને આવતો આછો પીળો તડકો જમીન પર કોઈ જૂની ભાત જેવો પથરાયેલો છે. હવામાં ભીની માટીની અને સુકાઈ રહેલા ઘાસની એવી તીવ્ર સુગંધ છે કે જે ફેફસાંમાં ભરાઈ જાય. એક તરફ ગામની પરંપરાઓનો અવાજ છે અને બીજી તરફ બદલાતા સમયનો ગુંજારવ. આ છે ‘Aavaliyo’.

પન્નાલાલ પટેલની આ કૃતિ માનવીય સંઘર્ષોનું એક જીવંત ચિત્ર છે. એક દ્રશ્ય જે આજે પણ આંખ સામે તરી આવે છે: જ્યારે પાત્ર પોતાના જ મનની વિમાસણમાં ફસાયેલું છે. ત્યાં એક સંવાદ છે જે હૃદય સોંસરવો નીકળી જાય છે— જ્યારે એક વડીલ કહે છે, “દીકરા, પરંપરા એ તો વહેતી નદી છે, એને અટકાવવા જઈશું તો કિનારા તૂટશે.” સામે જવાબ મળે છે, “પણ બાપા, જો નદી રસ્તો બદલે તો એને રોકવી એ પાપ નથી?” [short pause]

આ સંવાદોમાં માત્ર શબ્દો નથી, પણ પેઢીઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ છે. પન્નાલાલ પટેલનું લખાણ એટલું ધારદાર છે કે જાણે તમે પોતે તે ગામની ગલીઓમાં ભ્રમણ કરી રહ્યા હોવ. તેમના લેખનનો જાદુ એ છે કે તેઓ સાધારણ માનવીની અંદર છુપાયેલા અસાધારણ આક્રોશને પકડી પાડે છે. તેઓ લખે છે, “માણસના ડગલાં તો પૃથ્વી પર પડે છે, પણ એની છાપ તો એના વિચારોના આકાશમાં અંકાય છે.”

‘Aavaliyo’ એ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એ સામાજિક ગૂંચવણો અને વ્યક્તિગત આઝાદી વચ્ચેના દ્વંદ્વનું અરીસા જેવું પ્રતિબિંબ છે. તે કહે છે કે પ્રેમ અને પરંપરા વચ્ચેના યુદ્ધમાં હંમેશા માનવતા જ સૌથી મોટી બલિદાન આપે છે. પન્નાલાલ પટેલની ભાષામાં જે નિખાલસતા છે, [sigh] જે માટીની મીઠાશ છે, તે વાચકને અંદરથી હચમચાવી દે છે. શું આ પાત્ર પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી શકશે? કે પછી રૂઢિચુસ્ત સમાજની દીવાલો તેને કચડી નાખશે? આ સવાલ જ છે જે તમને આ પુસ્તક વાંચવા માટે મજબૂર કરી દેશે. અંતે તો આ પ્રશ્ન માત્ર એ પાત્રનો નથી, પણ દરેક વ્યક્તિનો છે જે પોતાના મૂલ્યો અને દુનિયાની અપેક્ષાઓ વચ્ચે ઝૂલતું હોય છે.