રસીદી ટિકિટ (રેવન્યુ સ્ટેમ્પ)

એક નિર્જન રૂમ છે, જ્યાં કાગળના ટુકડાઓ પર શાહીના ડાઘા પડ્યા છે. અમૃતા પ્રીતમ એકાંતમાં બેસીને પોતાના જીવનનું સરવૈયું માંડી રહી છે, જાણે કે તે કોઈ સરકારી દસ્તાવેજ નહીં પણ પોતાના હૃદયની ટિકિટ ચોંટાડી રહી હોય. આ દ્રશ્ય છે “Rasidi Ticket (Revenue Stamp)” પુસ્તકનું, જે એક સ્ત્રીના અસ્તિત્વની એવી ગાથા છે જે આપણને અંદર સુધી હચમચાવી દે છે.

આ પુસ્તકનો મુખ્ય સાર એટલો જ છે કે — એક સ્ત્રી પોતાની મરજી મુજબ જીવવા માટે સામાજિક બંધનોને કેવી રીતે તોડી શકે છે. અમૃતા પ્રીતમ આ પુસ્તકમાં એક કવિયત્રી તરીકે નહીં, પણ એક ખુલ્લા પુસ્તકની જેમ સામે આવે છે. તે લખે છે, “મેં મારા જીવનની કિંમત એક રસીદી ટિકિટ જેટલી જ આંકી છે.” આ વાક્ય તેમની નમ્રતા અને તેમની આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતીક છે.

તેમના જીવનના ત્રણ મુખ્ય પાસાઓ અહીં ઉપસી આવે છે. પ્રથમ, તેમનો સંઘર્ષમય વિવાહિત જીવન, જે પિતૃસત્તાક સમાજમાં સ્ત્રીની લાચારીને છતી કરે છે. બીજું, સાહિર લુધિયાનવી સાથેનો તેમનો અટૂટ અને ગૂઢ પ્રેમ, જેણે તેમને કવિતાની નવી ઊંચાઈઓ આપી. અને ત્રીજું, ભાગલાની ભયાનકતા, જેણે તેમના મનમાં માનવતા પ્રત્યેની એક નવી કરુણા જન્માવી. [uhm] ક્યારેક એવું લાગે કે સામાજિક નીતિઓ તેમની આઝાદી સામે દીવાલ બનીને ઊભી હતી, પરંતુ અમૃતાએ હંમેશા તે દીવાલો પર પોતાની ઓળખના અક્ષર કોતરી દીધા.

એક જગ્યાએ તે લખે છે, “માણસ જ્યારે દુઃખમાં હોય ત્યારે જ તે સાચો અર્થ શોધે છે.” [sigh] આ તેમની અનુભૂતિ છે કે પીડા જ કલાની સાચી જનેતા છે. જો કોઈ પૂછે કે શું પ્રેમ એ બંધન છે, તો તેઓ કહે છે કે પ્રેમ એ મુક્તિ છે. તેમની લેખની એટલી પ્રભાવશાળી છે કે વાંચનારને પોતાનું જીવન પણ એક કવિતા જેવું લાગવા માંડે છે.

શું અમૃતા પ્રીતમનો આ પ્રવાસ તેમને ખરેખર મુક્તિ અપાવી શક્યો? કે પછી તેમની શોધ હજુ પણ અધૂરી છે? આ પુસ્તક માત્ર એક જીવનચરિત્ર નથી, પણ એક સ્ત્રીના જીવંત રહેવાની જીદ છે. એક એવી સ્ત્રી જેણે પોતાની ટિકિટ પોતે ખરીદી હતી, ભલે તેની કિંમત ગમે તેટલી ચૂકવવી પડી હોય. એકવાર જરૂર વાંચજો આ “Rasidi Ticket (Revenue Stamp)”.