નાથમઢલા ચાંગદેવ

કવિ કુસુમાગ્રજ તરીકે જાણીતા વી.વી. શિરવાડકર જ્યારે લખવા બેસતા, ત્યારે તેમના હૃદયમાં મનુષ્યના અહંકાર અને પરમાત્માના અનંત શૂન્ય વચ્ચેના સંઘર્ષની એક ગહન પીડા હતી. આધ્યાત્મિક સિદ્ધિઓના શિખરે હોવા છતાં, મનુષ્ય અંદરથી કેટલો એકલો અને ખાલી હોઈ શકે, એ સત્ય તેમને અકળાવતું. આ મનોમંથનમાંથી જ જન્મ્યું ‘Nathmadhala Changdev’.

કલ્પના કરો, એક બાજુ વયોવૃદ્ધ યોગી ચાંગદેવ છે, જેમની શક્તિઓનો ડર આખું વિશ્વ અનુભવે છે. તેઓ વાઘ પર સવાર થઈને આવે છે, ગર્વના મધમાં ચકચૂર. બીજી બાજુ છે જ્ઞાનેશ્વર, જેમના મુખ પર નિર્દોષતા અને આંખોમાં બ્રહ્માંડ જેવી શાંતિ છે. [short pause]

ત્યાં એક દ્રશ્ય છે જે ક્યારેય ભુલાતું નથી. ચાંગદેવ પોતાના અહંકારના ભાર સાથે જ્ઞાનેશ્વરની સામે ઊભા છે. ગંધક અને લોબાનની સુગંધથી ભરેલી હવામાં એક ભયાનક શાંતિ છે. અચાનક, જ્ઞાનેશ્વર એક નિર્જીવ દીવાલને આદેશ આપે છે અને તે દીવાલ જીવંત થઈને હળવેકથી ચાલવા લાગે છે. ચાંગદેવના હાથમાંથી તેમનો અહંકાર જાણે રેતીની જેમ સરકી જાય છે. તે સ્તબ્ધ છે. [medium pause]

જ્યારે તેઓ જ્ઞાનેશ્વરને ખાલી કાગળ મોકલે છે, ત્યારે મુક્તાબાઈનું તે વાક્ય હૃદયને ચીરી નાખે છે: “આ ખાલી કાગળ એ અહંકારના મૃત્યુની સાબિતી છે.” ચાંગદેવના મનમાં ચાલતું દ્વંદ્વ અહીં ચરમસીમાએ પહોંચે છે—શું તેઓ જે મેળવવા મથતા હતા, તે સત્તા હતી કે શૂન્યતા?

‘Nathmadhala Changdev’ માત્ર એક નાટક નથી, પણ એ વાસ્તવિકતા છે કે જ્ઞાન એ જાણવામાં નથી, પણ સમર્પણમાં છે. વી.વી. શિરવાડકરની ભાષામાં જે ધાર છે, તે પથ્થરને પણ પીગળાવી શકે તેવી છે. તેઓ લખે છે, “અહંકારની રાખમાંથી જ જ્યારે ચેતનાનો ઉદય થાય, ત્યારે જ સાચો યોગ સાધ્યો કહેવાય.”

આ સાહિત્યિક કૃતિ માણસને અરીસો બતાવે છે. શું તમે જાણવા માંગો છો કે તે ખાલી કાગળ ચાંગદેવના જીવનને કેવી રીતે બદલી નાખે છે? આ સાહિત્યના રસાસ્વાદ માટે આ સફર તમારી રાહ જુએ છે. [long pause] એકવાર જરૂર વાંચજો.