અંધેરે મેં (અંધકારમાં)

રાતનો એ નિસ્તબ્ધ સમય છે. ઓરડામાં વાસી હવા અને જૂના કાગળોની ગંધ ભરેલી છે. ટેબલ લેમ્પનો ઝાંખો, પીળો પ્રકાશ મુખ્ય પાત્રના ચહેરા પર પડે છે, જ્યાં છાયા અને અજવાળું એકબીજા સાથે રમી રહ્યા છે. બહાર શહેર શાંત છે, પણ અંદર મનમાં વાવાઝોડું છે. આ છે મોહન રાકેશની કૃતિ “Andhere Mein”.

આ વાર્તા એક એવા માણસની છે જે આઝાદી પછીના ભારતના બદલાતા શહેરી માહોલમાં પોતાની જાતને ક્યાંક ખોઈ બેઠો છે. [short pause] તેની ઓફિસની ફાઈલો, તેનું ઘર અને તેની પત્ની સાથેના સંબંધો — બધું જ એક કૃત્રિમ માળખામાં કેદ છે. તે અનુભવે છે કે જે જીવન તે જીવી રહ્યો છે, તે તેનું પોતાનું નથી.

મને યાદ છે એ દ્રશ્ય, જ્યાં તે પોતાની પત્ની સાથે વાત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. [medium pause] પત્ની પૂછે છે, “તમને શું જોઈએ છે?” અને તે મૌન રહી જાય છે. તેના મનમાં વિચાર ચાલે છે: ‘શું મારે સાચે જ આ જોઈએ છે? શું આ સફળતા જે મેં મેળવી છે, તે વાસ્તવમાં પરાજય નથી?’

મોહન રાકેશ આ કૃતિ દ્વારા માનવીય એકલતા અને સામાજિક મુખવટાઓનો પર્દાફાશ કરે છે. આ વાર્તાનું હાર્દ એ છે કે વ્યક્તિ સમાજની અપેક્ષાઓ પૂરી કરવામાં પોતાની આત્માને કેવી રીતે અંધારામાં ધકેલી દે છે. લેખકની કલમ એટલી ધારદાર છે કે તે પાત્રના મનોવિજ્ઞાનની અંદર ઉતરી જાય છે. તેઓ લખે છે: “અંધારામાં જ્યારે પોતાની જ પડછાયો અજાણ્યો લાગે, ત્યારે માણસ પોતાની જ શોધમાં નીકળે છે.”

મોહન રાકેશની ભાષામાં એક અદભૂત ઠંડાશ અને ઉંડાણ છે. [sigh] તેઓ આપણને એ સવાલ પૂછવા મજબૂર કરે છે કે જે આપણે વર્ષોથી ટાળી રહ્યા છીએ. શું આપણે ખરેખર જીવી રહ્યા છીએ, કે માત્ર ભજવી રહ્યા છીએ?

જ્યારે આ અંધારું વધુ ગહેરૂં થાય છે, ત્યારે એ પાત્રનો સંઘર્ષ અસ્તિત્વના મૂળ સુધી પહોંચે છે. શું તે પ્રકાશ તરફ પાછો ફરી શકશે? કે પછી એ અંધારામાં જ ખોવાઈ જશે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે તમારે આ પુસ્તકના પાનાઓ ઉથલાવવા જ પડશે.