લાલસાલુ (વગર મૂળનું વૃક્ષ)

એક એવી બેચેની જે સત્ય અને ભ્રમણાની વચ્ચેની પાતળી રેખા પર ચાલે છે. જ્યારે મજીદ નામનો એક માણસ મહાબતનગરના અંધકારમય ગામમાં પગ મૂકે છે, ત્યારે ત્યાંની હવા ભય અને લાચારીથી ભારે છે. આ છે ‘Lalsalu (Tree Without Roots)’ ની વાર્તા, જે ધર્મના નામે રમાતી રમતનું એક ક્રૂર ચિત્ર છે.

સૈયદ વલીઉલ્લાહે અહીં માનવ મનની નબળાઈને ખૂબ જ કુશળતાથી આલેખી છે. એક એવી દ્રશ્યની કલ્પના કરો જ્યાં ગામના લોકો ભયભીત થઈને એક કાલ્પનિક મજારની આસપાસ એકઠા થયા છે. હવામાં ધૂપ અને સડેલા પાંદડાઓની ગંધ છે. મજીદ, જેણે એક જૂની કબરને જ ચમત્કારિક કહીને સ્થાપિત કરી છે, તે પોતાની સત્તા જમાવવા માટે ગંભીર અવાજે બોલે છે. ત્યાં એક સંવાદ છે જે ક્યારેય ભૂલાતો નથી: જ્યારે મજીદ તેની પત્ની જમીલાને ધમકાવે છે અને કહે છે, “જે રસ્તો મેં બતાવ્યો છે, તે જ જન્નતનો રસ્તો છે,” ત્યારે જમીલાની આંખોમાં રહેલો અવિશ્વાસ સમગ્ર સત્તાના પાયા હચમચાવી નાખે છે. [short pause]

મજીદના મનમાં સતત એક ડર છે—કે ક્યાંક લોકોનું સત્ય પ્રત્યેનું આંધળું અનુકરણ તૂટી ન જાય. તેનું આખું વ્યક્તિત્વ એક સુંદર રીતે વણાયેલા જૂઠાણા પર ટકેલું છે. સૈયદ વલીઉલ્લાહનું લેખન એટલું ધારદાર છે કે તે સમાજની અંધશ્રદ્ધા પર સીધો પ્રહાર કરે છે. તે લખે છે, “માણસ જ્યારે લાચાર હોય છે, ત્યારે તે સત્ય શોધવાને બદલે જૂઠાણાને વળગી રહેવાનું વધુ પસંદ કરે છે.” આ વાક્ય આખી નવલકથાનો આત્મા છે. [medium pause]

આ માત્ર એક વાર્તા નથી, પણ એક અરીસો છે. તે બતાવે છે કે કેવી રીતે સત્તા ભૂખ્યા લોકો સામાન્ય માણસના વિશ્વાસનો ઉપયોગ કરીને સામ્રાજ્ય બનાવે છે. શું આ મજીદનું પતન અનિવાર્ય છે? શું જમીલાનો બળવો એ ગામના જાગરણની શરૂઆત છે? [sigh] જ્યારે દુષ્કાળ પડે છે અને પ્રાર્થનાઓ નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે મજીદના આ દેખાવ પાછળનું સત્ય ઉજાગર થાય છે. આ અદભૂત કૃતિ વાંચતી વખતે તમને સતત એવો અહેસાસ થશે કે જે મૂળિયાં વગરનું ઝાડ છે, તે ગમે ત્યારે ધરાશાયી થઈ શકે છે.