માનવની ભવાઈ

શું માણસની ભૂખ તેના નૈતિકતાના પાયા હચમચાવી શકે? જ્યારે કુદરત રૂઠે અને ધરતી ફાટી જાય, ત્યારે જીવતા રહેવા માટે માણસે પોતાની આત્માની કેટલી કિંમત ચૂકવવી પડે? આ પ્રશ્નનો પડઘો એટલે પન્નાલાલ પટેલની અમર રચના “Manvini Bhavai”.

સૂર્યના આકરા તાપમાં તપી રહેલી ધરતી, પક્ષીઓના કલરવને ગળી જતી નીરવ શાંતિ અને દૂર-દૂર સુધી ફેલાયેલા સૂકા ખેતરોની તીવ્ર ગંધ હવામાં પ્રસરેલી છે. કાળુ અને રાજુની વેદના અહીં માત્ર પાત્રોની નથી, પણ એ દરેક જીવની છે જેણે દુષ્કાળના તાંડવમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખ્યું છે.

એક દ્રશ્ય જે હજુ પણ આ સ્મૃતિમાં જીવંત છે, જ્યાં કાળુની આંખોમાં લાચારી છે પણ મક્કમતા છે. કાળુ કહે છે, “ભૂખે તો મરવું જ છે, તો પછી ભીખ માંગીને પેટ ભરવા કરતાં આબરૂ સાથે શા માટે ન મરવું?” આ સંવાદમાં સમાજની એ કરુણ વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે કે જ્યાં ભૂખમારો માણસના અહમને કેવી રીતે તોડી નાખે છે. કાળુનું અંતર્મન સતત એક જ મથામણ કરે છે—શું પ્રેમ આટલી મોટી આપત્તિ સામે ટકી શકે? પન્નાલાલ પટેલની કલમ અહીં એટલી ધારદાર છે કે તે વાંચતી વખતે એવું લાગે કે આપણે પોતે એ જ તરસતી જમીન પર ઊભા છીએ.

તેઓ લખે છે, “માણસ આખરે તો માટીનો જ છે, પણ એ માટી જ્યારે અગ્નિમાં તપે છે ત્યારે જ તે સોનું બને છે.” આ જ આ પુસ્તકનો નિચોડ છે. પન્નાલાલ પટેલની ભાષામાં જે અસલી ગ્રામ્ય સૌંદર્ય અને વેદનાનો સંગમ છે, તે અન્યત્ર મળવો મુશ્કેલ છે. આ માત્ર દુષ્કાળની વાર્તા નથી, આ સંઘર્ષની, સમુદાયની અને માણસાઈના અદમ્ય ઉત્સાહની ગાથા છે.

જ્યારે આકાશમાંથી વરસાદનું પહેલું ટીપું પડે છે ત્યારે ધરતી જે શ્વાસ લે છે, એ શ્વાસનો અનુભવ કરવો હોય તો “Manvini Bhavai” ના પાનાઓ તમારે જાતે જ ઉથલાવવા પડશે. શું જીવનનો અંત એટલે બધું જ ગુમાવવું, કે પછી આ શૂન્યમાંથી ફરી સર્જનની શરૂઆત? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આ મહાન ગ્રંથમાં ધરબાયેલો છે. [sigh] આગળ શું થશે એ જાણવા માટે આ સફરમાં આગળ વધો.